۰۱ آذر ۱۴۰۵ - ۱۶:۴۱
کد خبر: ۸۳۳۵۰۸
در نشست علمی مؤسسه فقهی امیرالمؤمنین مطرح شد؛

بازسازی حکمت تمدنی اسلام در منظومه فلسفی علامه طباطبایی

1
حجت‌الاسلام اسدپور با اشاره به هم‌عصری ملاصدرا و دکارت، ابتکارات علامه طباطبایی در طرح «اصل واقعیت» و «ادراکات اعتباری» را زمینه‌ساز احیای ظرفیت تمدنی فلسفه اسلامی دانست.

به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، نشست علمی «بررسی نظام ابتکارات علامه طباطبایی در فلسفه اسلامی معاصر، با تأکید بر کتاب بدایه و نهایه» صبح امروز در مؤسسه فقهی امیرالمؤمنین(ع) با ارائه حجت‌الاسلام امین اسدپور، رئیس اندیشکده ضحی، استاد سطوح حوزه و پژوهشگر علوم انسانی اسلامی برگزار شد.

حجت‌الاسلام اسدپور در این نشست، با بررسی نسبت تحولات فلسفی با روند شکل‌گیری تمدن مدرن غرب، فقدان امتداد اجتماعی و تمدنی حکمت اسلامی را یکی از مسائل اساسی تاریخ معاصر جهان اسلام دانست.

وی با اشاره به اینکه حکمت متعالیه ملاصدرا توانسته بود میان فلسفه، عرفان و معارف درون‌دینی همچون قرآن و روایات جمعی منسجم ایجاد کند، اظهار کرد: با وجود ظرفیت عظیم این دستگاه فلسفی، در حدود ۳۵۰ سال معاصرت تاریخی ما از دوره صفویه تاکنون، نتوانسته‌ایم امتداد اجتماعی و تمدنی متناسبی برای آن ایجاد کنیم و همچنان با بسیاری از مسائل و چالش‌های گذشته مواجه هستیم.

رئیس اندیشکده ضحی برای نشان دادن عمق این مسئله به هم‌عصری ملاصدرا و دکارت اشاره کرد و گفت: ملاصدرا، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین نمایندگان فلسفه اسلامی، تقریباً هم‌زمان با دکارت، از نخستین صورت‌بندی‌کنندگان فلسفه مدرن غرب، زندگی می‌کرد؛ با این حال، سرنوشت تاریخی این دو جریان فکری بسیار متفاوت شد.

وی افزود: فلسفه مدرن غرب، با وجود آنکه لزوماً از زیربناهای برهانی و استحکام معرفتی فلسفه اسلامی برخوردار نبود، توانست اندیشه‌های معرفت‌شناختی، انسان‌شناختی و جهان‌شناختی خود را به فناوری‌های سخت، مانند صنعت و تکنولوژی، و فناوری‌های نرم، مانند نظام‌های اجتماعی، فرهنگی و نهاد علم، تبدیل کند؛ در حالی که حکمت اسلامی با وجود برخورداری از ظرفیت‌های عمیق فلسفی، از چنین امتدادی بازماند.

حجت‌الاسلام اسدپور با قرار دادن این تفاوت در بستر تاریخی گسترش استعمار و سلطه تمدنی غرب، خاطرنشان کرد: جهان اسلام در دوره‌ای که غرب با اتکا به دستگاه فکری جدید خود به توسعه ساختارهای علمی، اجتماعی و فناورانه می‌پرداخت، به‌تدریج در موقعیت انفعال تمدنی قرار گرفت؛ به‌گونه‌ای که امروز حتی بخش مهمی از صورت‌بندی جریان‌های فکری ما بر محور نسبت با غرب شکل گرفته و خود فلسفه اسلامی نیز در محیط علمی و زادگاه خود با مهجوریت مواجه است.

هجرت علامه طباطبایی؛ انتخاب دو خلأ بنیادین حوزه

وی در ادامه با تبیین جایگاه تاریخی علامه طباطبایی در مواجهه با این وضعیت گفت: علامه در سال ۱۳۲۵ شمسی، پس از حوادث آذربایجان، از تبریز به قم هجرت کرد؛ در شرایطی که با توجه به سال‌ها تحصیل نزد استادانی همچون محقق نائینی، محقق اصفهانی و سید ابوالحسن اصفهانی، می‌توانست مسیر تدریس فقه و اصول را ادامه دهد و به مرجعیت برسد.

استاد سطوح حوزه با اشاره به تشخیص علامه از نیازهای بنیادین حوزه علمیه افزود: علامه در زندگی‌نامه خودنوشت خویش تصریح می‌کند که دیگران نیز فقه و اصول تدریس می‌کنند، اما دو خلأ اساسی در حوزه وجود دارد؛ یکی نگاه قرآنی و تفسیری و دیگری نگاه فلسفی و حکمی.

وی مواجهه علامه با جریان‌های مارکسیستی و ترجمه‌های فلسفه غرب در دوران حضور در تبریز را از عوامل شکل‌گیری این تشخیص دانست و اظهار کرد: علامه دریافته بود که موج معرفت‌شناسی مدرن دیر یا زود جامعه را دربرخواهد گرفت و برای مواجهه با آن، حوزه به یک پایگاه معرفتی مستحکم نیاز دارد.

حجت‌الاسلام اسدپور ادامه داد: علامه از سال‌های ۱۳۲۷ و ۱۳۲۸ تدریس الهیات شفا و اسفار را آغاز کرد و در فاصله سال‌های ۱۳۲۹ تا ۱۳۳۲ نخستین حلقه کار جمعی در فلسفه اسلامی را سامان داد که یکی از مهم‌ترین محصولات آن کتاب «اصول فلسفه و روش رئالیسم» بود.

وی با اشاره به حضور شخصیت‌هایی همچون شهید بهشتی و آیت‌الله جوادی آملی در حلقه علمی علامه، این جریان را نمونه‌ای از تلاش برای بازسازی بنیان‌های معرفتی حوزه در مواجهه با مکاتب فلسفی جدید دانست و تأکید کرد: هدف علامه صرفاً احیای مباحث فلسفی نبود، بلکه ایجاد پایگاهی معرفتی بود که متفکران و جریان‌های سیاسی و اجتماعی را از تذبذب و چرخش‌های فکری میان قطب‌هایی همچون مارکسیسم و لیبرالیسم مصون بدارد.

اصل واقعیت؛ بازتعریف نقطه آغاز فلسفه و نسبت آن با علوم

حجت‌الاسلام اسدپور در تبیین نخستین ابتکار علامه طباطبایی، تکیه بر «اصل واقعیت» را نقطه آغاز تحول در نظام فلسفی ایشان دانست و گفت: علامه نقطه شروع فلسفه را به مرحله‌ای مقدم بر بحث مفهوم وجود و ماهیت و اصالت وجود می‌برد و «واقعیت مطلق» را به‌عنوان مبنایی بدیهی در تصور و تصدیق مطرح می‌کند.

وی افزود: با اتخاذ واقعیت مطلق به‌عنوان موضوع فلسفه، می‌توان کل سیر فلسفی و لوازم مباحثی همچون اصالت وجود را در چارچوبی فراگیر حفظ و تثبیت کرد. بر اساس این مبنا، فلسفه مدخل و غایتی بیرون از خود ندارد؛ چراکه هر مبدأ تصوری و تصدیقی که پیش از واقعیت فرض شود، خود تعینی از واقعیت است و هر غایتی نیز درون قلمرو آن قرار می‌گیرد.

رئیس اندیشکده ضحی با اشاره به پیامد دیگر این ابتکار، یعنی بازتعریف نسبت فلسفه با سایر علوم، خاطرنشان کرد: در تقسیم‌بندی‌های مشهور حکمت، فلسفه و سایر علوم در عرض یکدیگر قرار می‌گرفتند؛ ابن‌سینا تلاش کرد با توجه به نیاز علوم به فلسفه برای اثبات موضوعات و مبادی عامه، این نسبت را به رابطه‌ای طولی تبدیل کند، اما علامه طباطبایی گامی فراتر برداشت و نسبت فلسفه با علوم دیگر را از سنخ «اطلاق و تقیید» و عام و خاص دانست.

وی توضیح داد: بر این اساس، موضوعات، مسائل و محمولات علوم دیگر همگی بخشی از واقعیت هستند و از آنجا که فلسفه به واقعیت مطلق می‌پردازد، می‌تواند نسبتی فراگیر با همه این علوم داشته باشد.

ادراکات اعتباری؛ گشودن افق فلسفه اسلامی به‌سوی علوم انسانی

این پژوهشگر علوم انسانی اسلامی دومین ابتکار بنیادین علامه را صورت‌بندی فلسفی نظریه «ادراکات اعتباری» دانست و گفت: علامه که در درس محقق اصفهانی در نجف با بحث اعتباریات آشنا شده بود، این مسئله را از سطح مباحث اصولی و وضع الفاظ فراتر برد و در رساله «الاعتباریات» از منظر فلسفی و با تکیه بر مباحث علم‌النفس فلسفی مورد بررسی قرار داد.

وی با تبیین ماهیت این ادراکات اظهار کرد: ادراکات اعتباری حاصل فعالیت نفس و قوه واهمه هستند و به خودی خود کمال نفس محسوب نمی‌شوند؛ اما از آنجا که واسطه میان انسان و افعال ارادی و اختیاری او هستند، زمینه رسیدن انسان به کمالات حقیقی را فراهم می‌کنند.

حجت‌الاسلام اسدپور با تفکیک واقعیت‌های حقیقی و اعتباری بیان کرد: واقعیت‌های حقیقی و تکوینی، واقعیت‌هایی پیشینی و مستقل از نفس انسان هستند که انسان در پی کشف آنهاست؛ در مقابل، واقعیت‌های اعتباری با اعتبار و ادراک انسان شکل می‌گیرند و از این جهت واقعیت‌هایی پسینی به شمار می‌روند؛ با این حال، هر دو دسته در قلمرو عام واقعیت قرار می‌گیرند.

وی ظرفیت مهم این نظریه را امکان امتداد فلسفه اسلامی در علوم انسانی و اجتماعی دانست و افزود: از آنجا که بخش مهمی از موضوعات علوم انسانی، علوم اجتماعی، فقه، اصول و اخلاق با واقعیات اعتباری ارتباط دارند، نظریه اعتباریات می‌تواند زمینه ورود فلسفه اسلامی به این حوزه‌ها و مواجهه پاسخگو و الگوساز آن با علوم انسانی غربی را فراهم کند.

از اعتباریات ثابت و متغیر تا فلسفه شریعت و اجتهاد

اسدپور در بخش پایانی سخنان خود، به نتایج نظریه اعتباریات در حوزه دین‌شناسی و نظام اجتهاد اشاره کرد و گفت: تقسیم اعتبارات به ثابت و متغیر، امکان تبیین نسبت شریعت خاتم با نیازهای متحول انسان را فراهم می‌کند؛ چراکه شریعت برای آنکه با نقض غرض مواجه نشود، باید برای نیازهای متغیر انسان نیز طرح و برنامه داشته باشد.

وی افزود: ظرفیت شریعت برای مواجهه با اعتبارات متغیر، همان زمینه‌ای است که امکان اجتهاد را فراهم می‌کند و افق‌های جدیدی در فلسفه شریعت و فلسفه فقه می‌گشاید. از این منظر، آثاری همچون «اسلام و مقتضیات زمان» شهید مطهری و امتداد مباحث آن در حوزه‌هایی مانند نظام حقوق زن، اقتصاد و تعلیم و تربیت را می‌توان در پیوند با طرح حکمی علامه طباطبایی و الگوی اجتهاد پویای امام خمینی(ره) تحلیل کرد.

رئیس اندیشکده ضحی در پایان با تأکید بر اینکه عقل نظری برهانی به‌تنهایی اعتبارساز نیست، تصریح کرد: فلسفه می‌تواند مبادی و جایگاه حوزه‌هایی همچون علوم تجربی، هنر و ورزش را در نظام تمدنی مشخص کند، دستگاه معرفتی و اجتهادی متناسب با آنها را سامان دهد و روش تفکر در قلمرو اعتبارات را تبیین کند.

وی معیار ارزیابی اعتبارات را «ملاک لغویت و عدم لغویت عقلایی» دانست و خاطرنشان کرد که بررسی این حوزه صرفاً با معیارهای برهان عقلی، مانند امتناع اجتماع نقیضین، امکان‌پذیر نیست.

ارسال نظرات
captcha