گزارشی از کتاب اشخاص و گروه ها در قرآن (محورهای کاربردی در رسانه ملی)

به گزارش خبرگزاری رسا به نقل از مرکز پژوهشهای اسلامی صدا و سیما، برای پاسخ به نیازهای جامعه نیازمند معرفی الگو هستیم و قرآن کتاب اسوه‌هاست، هم اسوه‌های مثبت دارد تا مردم آن را سرلوحه قرار دهند و هم الگوهای منفی معرفی می‌کند تا از راه و منش آنها پرهیز کنند.

کتاب حاضر بر آن است تا با معرفی شخصیت‌ها و گروه‌ها در قرآن با محورهای کاربردی در رسانه ملی، اصحاب رسانه را در خلق برنامه‌های اثرگذار یاری دهد.

در دیباچه این کتاب آمده است: «قرآن کتاب هدایت است. کتاب پند و اندرز و عبرت‌گیری است. کتابی است که هیچ باطل و گزافه و مبالغه‌ای در آن راه ندارد و همه از سوی خداوند حکیم نازل شده است.»

قرآن برای هدایت و ارشاد مردم از روش معرفی الگو نیز بهره برده است. ازاین‌رو هم به بیان الگوهای مثبت پرداخته که باید آنها را سرلوحه زندگی قرار داد و هم به الگوهای منفی پرداخته که باید از آنها اجتناب و پرهیز داشت.

بنابراین برای پاسخ به نیاز جامعه به الگوهای سازنده و واقعی و جلوگیری از رخنه الگوهای کاذب غربی که روح و قلب جوانان ما را هدف قرار داده‌اند، جا دارد تا نهادهای فرهنگی از جمله رسانه ملی در ترویج این الگوها و شخصیت‌های قرآنی گام‌های اساسی‌تری بردارند.

بر این اساس تحقیق حاضر بر آن است تا با بیان شخصیت‌های مثبت و منفی از مردان و زنان و بیان شناسه‌های مختلف زندگی آنان چون، شناسه اسمی، شناسه رفتاری و اخلاقی، شناسه تبلیغی و... گامی در جهت معرفی آنها بردارد.

در پیش‌گفتار کتاب ‌می‌خوانیم: «علاقه و توجه مسلمانان به سرگذشت صالحان و اقوام گذشته، زمینه‌ای برای پژوهش‌های قرآنی و تاریخی فراهم کرده است که بخشی از آن به تفحص و تحقیق در زندگی انبیا مربوط می‌شود. از آنجا که انسان به الگوهای عینی نیازمند است تا راهنمای او در زندگی باشند، داستان‌های قرآن، به ویژه بخش‌های مربوط به پیامبران، تنها به منظور خواندن حکایت‌های شنیدنی و پندآموز نیست، بلکه واقعیت‌های تاریخی است که بر قابلیت الگو بودن قهرمانان اصلی این داستان‌ها می‌افزاید. برای نمونه، در قرآن، نوح (علیه السلام) در پایداری و مقاومت (عنکبوت: 14)، ابراهیم (علیه السلام) ، در توحید و بت‌شکنی (انبیا: 52)، موسی (علیه السلام) در رهبری و مبارزه با استکبار (ابراهیم: 5)، عیسی (علیه السلام) در مهربانی (مائده: 118) و محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) در مکارم اخلاق (قلم: 4) به‌عنوان اسوه معرفی شده‌اند.»

 از آنجا که فهم درست مطالب به بررسی دقیق شخصیت‌ها و ویژگی‌ آنها بستگی دارد، با گردآوردن مجموعه‌ای از شخصیت‌ها و ویژگی‌هایشان می‌توان تصاویری روشن‌تر از چهره‌های قرآنی آن‌گونه‌ که شایسته است ، به تصویر کشید و با توجه به نیازهای جامعه، برنامه‌هایی را به مخاطبان رسانه عرضه کرد.

از آن‌جا که در آغاز هر پژوهش، تبیین دقیق موضوع، ضروری است، به دسته‌بندی اجمالی از انواع شخصیت‌ها در قرآن اشاره می‌کنیم.

در این کتاب شخصیت‌ها در قرآن به شرح زیر دسته‌بندی شده‌اند:

الف) انسان‌ها: شامل پیامبران الهی و دشمنان آنان (مردان و زنان) می‌شود. ب) موجودات فرا ماده

1 ـ ملائکه گاهی به صورت انسان بر برخی پیامبران ظاهر می‌شدند، نمونه آن در ماجرای ابراهیم (علیه السلام) است که برای بشارت تولد اسحاق و یعقوب آمده بودند. (هود: 69 ـ 76) و (حجر: 51 ـ 56) نمونه دیگر، ‌هاروت و ماروت هستند؛ دو فرشته‌ای که ابطال سحر را به مردم می‌آموختند. (بقره: 102) حضور ملائکه را در آگاه کردن لوط (علیه السلام) از عذاب قومش (هود: 69 ـ 76) و (حجر: 61 ـ 77) نیز می‌بینیم.

2 ـ جن: نمونه برجسته آن، ابلیس است که در ماجرای خلقت انسان حضور داشت. (بقره: 34 ـ 36)

3 ـ حیوانات: از قبیل مورچه و هدهد در داستان حضرت سلیمان (علیه السلام) . (نمل: 19 ـ 27)

4 ـ اشیا: مانند عصای حضرت موسی (علیه السلام). (شعرا: 30 ـ 32)

در دسته‌بندی شخصیت‌‌های انسانی در قرآن باید به این نکته اشاره کرد که از میان شخصیت‌های قرآنی در این پژوهش، فقط برخی از شخصیت‌های انسانی بررسی می‏شود و در این بخش به پیامبران و غیرپیامبران پرداخته می‌شود.

طرح و تبیین مسئله

قرآن کریم نسبت به ذکر شخصیت‌های خود، دو روش را انتخاب کرده است. در یک روش، از برخی شخصیت‌ها، مانند پیامبران به طور صریح یاد می‌کند و در روش دیگر، تنها به شخصیت داستان‌ها اشاره می‌کند و از آنها نام نمی‌برد؛ یعنی به معرفی افراد، مکان‌ها و اشیایی می‌پردازد که در نتیجه آن، شخصیت به صورت کنایه و اشاره مطرح می‌شود. در این پژوهش، شخصیت‌هایی (پیامبران و غیرپیامبران) را که نامشان در قرآن ذکر شده است، از جنبه‌های زیر، شناسایی و بررسی خواهیم کرد: (در صورت وجود و پرداختن قرآن به آنها)

شناسه فردی (اسمی) (نام، لقب و عنوان‌های مطرح شده در قرآن با معانی)؛

شناسه جسمی (شکل ظاهری فرد از نظر قد، قیافه،‌ رنگ چهره، مو و...)؛

شناسه شغلی و خدماتی (شغلی که داشته و خدماتی که انجام داده‌ است)؛

شناسه رفتاری و روانی (رفتارهای مثبت و منفی فرد)؛

شناسه فکری و عقیدتی (موحد، مشرک،‌ کافر و اعتقادات در حد چند مورد)؛

شناسه تبلیغی (چند مورد از روش‌های تبلیغی که برای دعوت مردم به کار رفته است)؛

شناسه خانوادگی (نسب، پدر،‌ مادر،‌ خواهر، برادر، همسر،‌ فرزند و...)

شناسه قومی (مشخصات مربوط به قوم)؛

شناسه حکومتی (حاکمان دوران مربوط به شخصیت به‌طور خلاصه)؛

شناسه جغرافیایی (موقعیت جغرافیایی شخصیت)؛

شناسه فرهنگی و زبانی (زبان شخصیت، محیط و فرهنگ غالب بر آن).

مفهوم‌شناسی

مهم‌ترین واژه‌‌ای که در این پژوهش بررسی می‌شود، «شخصیت» است.

«شخصیت» در لغت به معنی شرافت، ‌رفعت، بزرگواری، مرتبه و درجه است. در اصطلاح روان‌شناسی، شخصیت یا منش عبارت است از مجموع نفسانیات (احساسات، افکار، عواطف و...). به عبارت دیگر، شخصیت یعنی عنصر ثابت رفتار فرد، شیوه بودن او و به طور کلی، آنچه همواره با اوست و موجب تمایزش از دیگران می‌شود.

از دیدگاه علوم اجتماعی، شخصیت، مجموعه ویژگی‌هایی است که فردی را از فرد دیگر مشخص و متمایز می‌سازد. شخصیت، نظامی است که در جریان تداخل و تأثیر متقابل فرد و جامعه، در فرد به وجود می‌آید. همچنین شخصیت را محصول نقش و مقام‌هایی می‌دانند که فرد در گروه یا گروه‌هایی که عضو آنهاست، بر عهده می‌گیرد.

پیشینه پژوهش

درباره زندگی پیامبران کتاب‌های زیادی نوشته شده است که به چند نمونه اشاره می‌کنیم:

الف) قصص‌الانبیا: در 28 بخش به خصوصیات پیامبران، داستان زندگی پیامبران و اصحاب آنها پرداخته و در آخر، اطلاعاتی در مورد بنی‌اسراییل و گروهی از پادشاهان آورده است. نویسنده آن‌ الجزایری است.

ب) قصه‌های قرآن:‌ آیت‌الله ناصر مکارم‌ شیرازی این اثر را در سه بخش سرگذشت پیامبران،‌ دیگر داستان‌های قرآنی و داستان پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله و سلم) با استفاده از تفسیر نمونه گردآورده است.

ج) حیوةالقلوب یا تاریخ پیامبران: دو جلد آن مربوط به زندگی پیامبران است که در بیان تاریخ احوال، صفات و معجزه‌های پیامبران و برخی بندگان شایسته خداست. همچنین احوال برخی پادشاهان را در 38 باب آورده است. این کتاب اثر علامه مجلسی است.

د) تاریخ انبیا (قصص‌القرآن): داستان زندگی 25 تن از پیامبران مطرح را بیان کرده است. نویسنده آن، جعفر قدسی میرحیدری است.

ه‍) قصص‌الانبیا: جلد اول در مورد پیدایش عالم، آفرینش آدم، نبوت، اعجاز و‌ وحی است و جلد دوم، تعداد پیامبران، ‌زندگی، آیات مربوط و سال هبوط هر پیامبر را بیان کرده است. این کتاب اثر عماد‌الدین اصفهانی، مشهور به عمادزاده است.

و) داستان قرآن و پیامبران در المیزان: علامه سید محمدحسین طباطبایی بیان قصص خود، از روش تفسیر قرآن به قرآن استفاده و تلاش کرده است به آیات حاکی از یک قصه، ترتیب زمانی بدهد و از مجموع آیات مربوط، یک قصه کامل قرآنی فراهم آورد. در ذیل هر داستان، فصلی با عنوان بحث روایی آورده که ضمن نقل روایات از منابع تشیع و تسنن، آنها را نقد کرده است. از دیگر روش‌های او، بررسی تطبیقی قصص قرآن با تورات و انجیل بود تا از این طریق، خواننده به حقانیت قصص قرآن پی ببرد، علامه، داستان پیامبران را با رعایت تسلسل تاریخی بیان کرده است. گردآورنده این کتاب، حسین فعال عراقی است.

ز) داستان پیامبران در تورات، تلمود، ‌انجیل و قرآن و بازتاب آن در ادبیات فارسی: شامل 24 کتاب است. نویسنده در هر کتاب، ابتدا جایگاه هر پیامبر را در عهد عتیق و سپس در تلمود و قرآن بررسی می‌کند. در ادامه، روایات تورات و قرآن را با هم مقایسه و بازتاب داستان آن پیامبر را در ادبیات فارسی بیان می‌کند. این کتاب اثر محمد لاریجانی است.

ح) قصص الانبیا: شامل 117 قصه است که از زندگی بعضی پیامبران، چند قصه نقل کرده است.

در پایان هر داستان، به استناد منابعی از تورات، انجیل و ترجمه تفسیر طبری اشاره شده است که موارد اختلاف و گوناگونی را بیان می‌کند. نویسنده این اثر، ابواسحاق ابراهیم نیشابوری است که این کتاب را با آشنایی و تسلط کامل بر قرآن و تفسیر طبری نوشته است.

وجه تمایز پژوهش پیش‌رو با موارد یاد شده در آن است که در این نوشتار، شخصیت‌های انسانی شامل پیامبران و غیرپیامبران در حد گنجایش این تحقیق (شناسه فردی، ظاهری، شغلی، رفتاری، عقیدتی، قومی، فرهنگی) از ابعاد مختلف بررسی می‌شوند و سعی شده است در یادکرد شخصیت‌ها، سیر تاریخی در حدّ امکان رعایت شود.

اهداف پژوهش

الف) بیان کاربرد شخصیت‌های قرآن در زندگی فردی و اجتماعی؛

ب) آشنایی با زندگی و خصوصیات شخصیت‌های قرآنی و استفاده در برنامه‌ها به‌عنوان ابزاری تبلیغی برای تقویت جنبه‌های دینی و معنوی؛

ج) استفاده از الگوهای صحیح و مناسب، با توجه به شخصیت‌های مثبت و پند و عبرت‌گیری از سرنوشت شخصیت‌های منفی و عاقبت هر گروه در برنامه‌سازی؛

د) بررسی ویژگی هر یک از شخصیت‌ها، از ابعاد مختلف (فردی، اخلاقی، عقیدتی، تبلیغی و...) برای شناخت کامل آنها برای استفاده در برنامه‌سازی مستند از شخصیت‌ها.

بخش اول شامل پیامبران است که در دو زیر فصل‌ها با عناوین پیامبرانی که نامشان در قرآن ذکر شده است مانند حضرت آدم، نوح، ادریس، هود، صالح، ابراهیم، اسماعیل، لوط، اسحاق، یعقوب، یوسف، ایوب، شعیب، موسی، هارون، الیاس، الیسع، ذی الکفل، داوود، سلیمان، یونس، عزیر، زکریا، یحیی و عیسی(علیه السلام) و پیامبرانی که فقط اسم و وصفشان در قرآن برده شده است چون حضرت خضر، اشموئیل(سموئیل)، حزقیل و ارمیا.

بخش دوم شامل پنج فصل «مردانی که عملکرد مثبت داشته اند» چون حضرت لقمان، طالوت و آل فرعون و مردانی که عملکرد منفی داشتند که در این فصل از آزر، فرعون، سامری، قارون، هامان، جالوت و ابوالهب نام برده شده است.

در فصل سوم که با عنوان «زنانی که عملکرد مثبت داشتند»، ارائه شده است از مریم، ساره، هاجر و آسیه نام برده شده و از همسر نوح، همسر لوط و همسر ابوالهب در فصل زنانی که عملکرد منفی داشتند، یاد شده است.

در فصل پنجم نیز با عنوان «شخصیت شناسی گروهی» و با تقسیم بر دو بخش گروه‌ها با عملکرد مثبت و گروه‌ها با عملکرد منفی به گروه‌ها پرداخته شده است که در بخش نخست گروه‌های آل ابراهیم، آل داوود، آل عمران، آل لوط، آل موسی، آل یعقوب و اصحاب‌الکهف و در بخش دوم نیز آل فرعون، اصحاب‌الرس، اصحاب‌السبت، اصحاب‌الأیکه، اصحاب‌الجنه، اصحاب‌القریه، اصحاب‌الاخدود و اصحاب‌الفیل ارائه شده است.

جهت دسترسی به متن کتاب اینجا را کلیک کنید./992/د101/ق