نگاهی به کتاب تاریخ تشکیلات در اسلام
به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا ـ کتاب تاریخ تشکیلات در اسلام با عناوین «کلیات، تشکیلات در جزیرةالعرب پیش از اسلام، حکومت پیامبر اسلام حضرت محمد صلیالله علیه و آله و نهاد خلافت پس از پیامبر صلیالله علیه و آله تا سقوط بغداد» گردآوری شده است.
نویسنده در مقدمه آورده است: «در این کتاب مهمترین نهادهای حکومتی و ادارات دولتی، دیوانهای حوزه خلافت و سلطنت، دیوانهای اقتصادی، نظامی، دینی، دیوان رسائل و دیوان برید و وزارت و حجابت، تا حد امکان معرفی شده و شیوه کار براساس مراجعه به منابع اصلی موجود در مورد دولتهای بزرگ بوده است. در این پژوهش، بررسی تشکیلات از نخستین دولت اسلامی (دولت پیامبراکرم صلی الله علیه و آله) آغاز شده و سپس به تبیین استمرار قدرت اسلامی و شکلگیری هستهای اولیه دیوانها و نهادهای اداری در عصر راشدین و نیز گسترش دیوانها در عصر اموی ـ با حفظ سیر تاریخی ـ پرداخته شده است.»
در این کتاب ابتدا نهادهای اصلی دولت (دارالخلافه) در عصر بزرگترین خلافت اسلامی ـ یعنی عباسیان ـ و دولتهای وابسته به آنها مانند سامانیان، آل بویه، غزنویان و سلجوقیان بررسی شده، سپس نهادهای اداری دولتهای بزرگ پس از خلافت عباسی، مانند ایلخانان، ممالیک مصر، خلافت عثمانی و سلطنت صفویان ـ که به طور رقابتی، نهادهای اداری سنتی را با تحولات جدیدی تأسیس کردند ـ معرفی شده است در ضمن به تشکیلات برخی از دولتهای کوچک که همعصر دولتهای بزرگ بودهاند نیز اشاره شده است.
در کلیات کتاب به تبیین موضوع تحقیق و منابع اصلی اشاره و نوشته شده است: «از جمله مظاهر تمدن اسلامی، مناصب، سازمانها و مقامهای سیاسی، اداری، مالی، قضایی، نظامی و دینی است که به وسیله دولتهای اسلامی ـ از زمان دولت رسول خدا صلیالله علیه و آله با پایان خلافت عثمانی ـ تأسیس گردیده و در اداره امور جوامع اسلامی به کار گرفته شده است؛ به طوری که میتوان گفت شخصیت امت اسلامی، در تشکیلات اسلامی ظاهر شده است... .»
نهاد وزارت در تشکیلات اسلامی، سازمان اداری و دیوانها، دیوانهای اقتصادی در دوره اسلامی، سازمان مسلمانان یا دیوان جند، دیوان قضا و تشکیلات قضایی، نظام حسبه در تشکیلات اسلامی، نظام شرطه در تشکیلات اسلامی، وظایف دینی (نماز، حج، اوقاف، فتیا و...)، دیوانهای آب، دیوان آب قم و مرو و پایان تشکیلات اسلامی» از دیگر مباحث مطرح شده در این کتاب است.
در بخش سازمان اداری و دیوانها میخوانیم: «عصر عباسی در مناطق ایرانی توسعه فوقالعادهای یافت. دیوان جند و دیوان خراج و دیوان عطا از نخستین دیوانهایی است که مسلمانان تأسیس نمودند؛ دیوان رسائل، دیوان برید و دیوان خاتم از مهمترین دیوانها تا پایان قرن دوم هجری است. در عصر عباسی، سازمان اداره مرکزی شکل متمرکزی پیدا کرد و توسعه کمی و کیفی دیوانها آغاز شد؛ به طوری که دیوانسالاری اسلامی در قرن چهارم هجری به اوج خود رسید و در دارالخلافه و دربار مرکزی و پایتخت، حدود بیست دیوان و وزارتخانه تأسیس شد.
کتاب تاریخ تشکیلات در اسلام به قلم محمدرضا شهیدیپاک در 342 صفحه و در شمارگان 500 نسخه به قیمت 12500 تومان از سوی مرکز بینالمللی ترجمه و نشر المصطفی صلی الله علیه و آله به چاپ رسیده است./992/ن601/ق