فصلنامه معرفت فلسفی در گام چهل و سوم

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، مقالاتی که در چهل و سومین شماره فصلنامه معرفت فلسفی مورد بررسی قرار گرفته‌، عبارت است از:

«مبانی معرفت‌شناختی کمال نهایی انسان از دیدگاه آیت‌الله مصباح»

«ارزش معرفت‌شناختی اطمینان در مقایسه با یقین، علم متعارف و ظن»

«ماتریالیسم و امکان آگاهی»

«موانع حکم‌پذیری حقیقت هستی»

«نسبت وجود و شیئیت در دیدگاه ابن‌سینا و نیثن سمن»

«ماده طبیعی در حکمت سینوی»

«شرایط صوری تعریف»

مبانی معرفت‌شناختی کمال نهایی انسان از دیدگاه آیت‌الله مصباح

حسن جان‌نثاری

احمد ابوترابی

چکیده: با اینکه در مطلوبیت کمال اختلافی نیست، درباره خود مفهوم کمال، چه در عمل و چه در نظر اختلاف وجود دارد. ریشه بیشتر این اختلافات، مبانی بحث کمال نهایی انسان است؛ تا آنجا که اختلاف در مبانی کمال نهایی، به ایجاد مکاتب مختلف اخلاقی انجامیده است. یکی از مهم‌ترین این مبانی، مبانی معرفت‌شناختی است. در این مقاله به بحث درباره مبانی معرفت‌شناختی کمال از دیدگاه آیت‌الله مصباح می‌پردازیم که بر اساس آن، معرفت امری ممکن بلکه متحقق است و می‌توان آن را با تبیینی یقین‌آور اثبات کرد. به علاوه، ابزار معرفت منحصر به عقل و حس نیست، بلکه وحی و شهود نیز جزو ابزارهای اصلی معرفت‌های بشری‌اند. همچنین بر اساس دیدگاه ایشان میان فعل و هدف اخلاق، رابطه‌ای ضروری (ضرورت بالقیاس) برقرار است.

ارزش معرفت‌شناختی اطمینان در مقایسه با یقین، علم متعارف و ظن

عبدالله محمدی

چکیده: تحلیل ارزش معرفت‌شناختی «اطمینان» یکی از کاربردی‌ترین مباحث در معرفت‌شناسی است. حل این مسئله متوقف بر نسبت‌سنجی میان «اطمینان» و سایر مراتب معرفت است. این مقاله در پی اراده نگرشی نوین درباره اعتبار «اطمینان» بوده، در دو بخش کلی سامان یافته است. در بخش نخست با مراجعه به آثار حکما، متکلمان و اصولیین به مقایسه اطمینان، علم و ظن پرداخته و ملحق‌بودن «اطمینان» به «علم عادی» تبیین شده است و در بخش دوم، دیدگاه‌های مختلف درباره ملاک اعتبار اطمینان ارزیابی و روشن شده است که «اطمینان» مانند ظن نیست که فاقد اعتبار و محتاج ادله اعتباردهنده باشد؛ بلکه خود همچون «علم عادی» اعتبار دارد. روش تحقیق در این مقاله اسنادی ـ تحلیلی است.

ماتریالیسم و امکان آگاهی

رضا صادقی

چکیده: ماتریالیسم نوعی انحصارگرایی در حوزه وجود است که در دوران مدرن نخست در چارچوب فلسفه‌های مکانیکی و با تکیه بر اتمیسم طرح شد. با اینکه این بیان از ماتریالیسم به دلیل جزم‌اندیشی حاکم بر آن اکنون طرفدار چندانی ندارد، هنوز پیش فرض‌های ماتریالیستی در معرفت‌شناسی حضوری پررنگ دارند. این نوشتار با نگاهی انتقادی به بررسی لوازم این پیش‌فرض‌ها در ارتباط با دو مؤلفه آگاهی و اختیار می‌پردازد. در این مسیر از فیزیک‌گرایی، رفتارگرایی، الگوی کامپیوتری ذهن و معرفت‌شناسی طبیعی شده به منزله رویکردهایی ماتریالیستی که در معرفت‌شناسی معاصر حضور دارند بحث خواهد شد و در نهایت لازمه مشترک این رویکردها مبنی بر تعین‌گرایی و امکان پیش‌بینی رفتارهای فردی و جمعی انسان‌ها مورد نقد قرار خواهد گرفت. روش بحث، تحلیلی است و نتیجه این پژوهش بر ناکارآمدی رویکردهای ماتریالیستی در حوزه علوم انسانی تأکید دارد.

موانع حکم‌پذیری حقیقت هستی

حسین عشاقی

چکیده: پیش‌تر در مقاله «حکم‌ناپذیری وجود» با براهینی اثبات کردیم که هستی (به معنای مطلق واقعیت)، حکم‌پذیر نیست، و ممکن نیست که حکمی داشته باشد؛ بنابراین نمی‌توان موضوع فلسفه اولی را هستی (به معنای مطلق واقعیت با تعابیر گوناگونش) قرار داد. اینک در این مقاله که در امتداد و ادامه همان مقاله است، در تلاشیم تا موانعی را که از حکم‌پذیری هستی و موضوع فلسفه‌شدن آن جلوگیری می‌کنند، روشن سازیم. در مجموع چهار مانع را در این مقاله بیان کرده‌ایم که عبارت‌اند از: 1ـ کثرت‌ناپذیری وجود، 2ـ امتناع عروض بر حقیقت هستی، 3ـ امتناع عروض «واجب‌بالذات» و «ممتنع بالذات» بر هستی، 4ـ بی‌مرزی حقیقت هستی. هدف این پژوهش پیش‌رو این است که با ارائه موانع حکم‌پذیری هستی (به معنای مطلق واقعیت) روشن سازیم که موضوع فلسفه اولی، هستی (به معنای مطلق واقعیت با تعابیر گوناگونش) نیست.

نسبت وجود و شیئیت در دیدگاه ابن‌سینا و نیثن سمن

آذر کریمی

محمد سعیدی مهر

چکیده: بررسی نسبت میان دو مفهوم اساسی وجود و شیئیت (یا موجود و شیء) از مسائل مهم نظام‌های متافیزیکی به شمار می‌آید. نسبتی که فیلسوف با اتخاذ مبانی خاص برای این دو مفهوم در نظر می‌گیرد، بر صورت‌بندی اشیای عالم و وضعیت متافیزیکی معدومات مؤثر است. در این مقاله دو نظریه ابن‌سینا و نیثن سمن درباره نسبت وجود و شیئیت ارائه شده و از آنجا که دیدگاه ابن‌سینا واکنشی به دیدگاه متکلمان اسلامی نیز به شمار می‌آید، اشاره‌ای مختصر به دیدگاه متکلمان می‌شود. متکلمان مسلمان قرن‌ها پیش و سمن در قرن حاضر با مبانی و انگیزه‌های متفاوت، هر دو معتقدند که نسبت وجود و اشیا، نسبت اعم و اخص مطلق است؛ در حالی که ابن سینا آشکارا بر مساوقت نسبت وجود و اشیا تأکید دارد. هدف این مقاله آن است که با نظر به چارچوب نظری بحث، از نسبت وجود وشیئیت در فلسفه تحلیلی معاصر گامی برای فهم بهتر دیدگاه ابن سینا برداشته شود. به صورت خاص‌تر در پی آنیم که پس از مقایسه وجوه تشابه و تفاوت نظریه هر دو فیلسوف، روشن سازیم که دیدگاه ابن سینا در چه جایگاهی قرار می‌گیرد. به منزله هدف فرعی مقاله، به یکی از مهم‌ترین لوازم بحث (بررسی نسبت وجود و شیئیت)، یعنی جایگاه متافیزیکی معدومات و راه‌حل‌های متفاوت دو فیلسوف برای خبردادن از معدومات اشاراتی خواهد شد.

ماده طبیعی در حکمت سینوی

غلامحسین رحیمی

چکیده: در این مقاله ماده به منزله موضوعی مشترک برای علم و فلسفه، کانون بررسی و تحلیل قرار می‌گیرد. در این مسیر، نخست به آرای برخی از فلاسفه و صاحب‌نظران متقدم و متأخر درباره ماده اشاره، و سپس ماده در مفاهیم ماده اولیه، ماده ثانویه و ماده تجربی ونسبت آنها با یکدیگر تحلیل می‌شود. مفهوم ماده در فلسفه اسلامی طی سده‌های متمادی تغییری نکرده و یافته‌های شگرف علمی در این‌باره، فیلسوفان مسلمان را متأثر و به روز نساخته است. در نتیجه این تعاریف هیچ‌گونه ربط و نسبتی با ماده مورد مطالعه علوم تجربی ندارد. در این مقاله نشان داده می‌شود که چنانچه از منظر جدیدتری به ماده در فلسفه اسلامی بنگریم، می‌توانیم ارتباط مناسبی میان ماده برهانی در فلسفه اسلامی و ماده تجربی در دانش جدید بیابیم.

شرایط صوری تعریف

رحمت‌الله رضایی

محمد حسین‌زاده

چکیده: تعریف به ادعای منطق‌دانان، راهکاری است برای تحصیل مجهول تصورات، به گونه‌ای که برای شناخت حقیقی برخی از امور، هیچ راهی نداریم جز توسل به تعریف. اکنون پرسش آن است که در کجا و در چه صورتی، تعریف می‌تواند کارایی این‌چنین داشته باشد؟ یافتن بخشی از پاسخ، ما را به بحث درباره شرایط تعریف سوق می‌دهد که بخشی از آنها، شرایط صوری تعریف است. از مهم‌ترین شرایط صوری تعریف، ترکیب و نحوه چینش اجزای تعریف است؛ اما پذیرش این شرط مستلزم بحث‌های بیشتری است که حاکی از درهم‌تنیدگی این بحث بوده و پیگیری آنها ما را به نتیجه می‌رساند که تعریف صرفا یک بحث منطقی نیست، بلکه هویت فلسفی و معرفت‌شناختی نیز دارد، همان‌گونه که ابعاد زبانی دارد.

علاقه‌مندان جهت تهیه این فصلنامه می‌توانند با شماره تلفن 32113474 ـ 025 تماس بگیرند.

گفتنی است، چهل و سومین شماره فصلنامه علمی ـ پژوهشی معرفت فلسفی سال یازدهم پیاپی 3 ویژه بهار 1393، به صاحب‌امتیازی مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی رحمة‌الله‌علیه و مدیرمسؤولی حجت‌الاسلام علی مصباح در 174 صفحه در دسترس علاقه‌مندان قرار گرفته است./992/ن603/ق