حجگزاری ایرانیان به روایت اسناد عثمانی و قاجاری
به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، کتاب حجگزاری ایرانیان به روایت اسناد عثمانی و قاجاری، بخشی از اسناد عثمانی و قاجاری درباره حج ایرانیان است که خانم اسرا دوغان اهل ترکیه آنها را از ترکی به فارسی ترجمه و از سوی پژوهشکده حج و زیارت، کاستیهای صوری و شکلی آن برطرف شده است.
این اثر مجموعه اسناد موجود در آرشیوهای ترکیه و ایران درباره حج و حجگزاری ایرانیان در قرون 13 و 14 هجری قمری و بیانگر روابط سیاسی، فرهنگی و اقتصادی مرتبط با دو دولت است که تصویری مستند و واقعی از روند حجگزاری ایرانیان را به خواننده نشان میدهد.
در روابط سیاسی دو دولت، حجگزاری از اهمیت خاصی برخوردار بود؛ در سفرنامههای ایرانی دیده میشود که چگونه حجاج از دولت درخواست بهبود شرایط را خواستارند و دولت خود را تحت فشار قرار میدادند، اما در مقابل، آنچه از اسناد عثمانی و همچنین از این سفرنامهها برمیآید، حکومت قاجار نمیتوانست پاسخگوی خواستههای آنها باشد.
اهمیت بررسی اسناد زمانی نمود مییابد که بدانیم مثلا طی سالهای 1236 تا 1237 هجری قمری به خاطر وضعیت جنگی بین عثمانی و ایران که روابط سیاسی خوبی میان دو دولت برقرار نبود، حجاج و تجار در مرز عثمانی محبوس مانده بودند؛ اسنادی در دست است که این حوادث را به خوبی نشان میدهد.
با مقایسه اسناد ایرانی و اسناد عثمانی متوجه میشویم که یکی از ویژگیهای مهم اسناد ایرانی مربوط به حج این است که در این اسناد، نه تنها موضوع حج، بلکه همواره زیارت عتبات عالیات نیز مورد توجه قرار گرفته است؛ اما از آنجا که عتبات موضوع تحقیق این اثر نبود، از بحث درباره آن خودداری شده است؛ یعنی زوار و حجاج در اسناد ایرانی در کنار هم آمدهاند، این در حالی است که در اسناد عثمانی مطالب زیادی درباره زوار وجود ندارد.
در مقدمه کتاب حجگزاری ایرانیان به روایت اسناد عثمانی و قاجاری آمده است: برای نگارش این اثر، ابتدا اسناد مربوط به موضوع در آرشیو ایران و ترکیه از طریق جستوجوی کلمه شناسایی شده و بعد از انتخاب، درخواست اصل سند را داده و دریافت کردیم و سپس آنها را خوانده و اسناد عثمانی را بعد از خوانش، کاملا ترجمه کردیم.
در مرحله خوانش اسناد عثمانی، به 20 مورد سندولانی برخوردیم که موارد دیگری علاوه بر حجگزاری در این اسناد دیده میشد که محقق تنها به ترجمه بخشهای مربوط به حجاج ایرانی پرداخته و از بازخوانی دیگر بخشها خودداری کرده است. در میان اسناد وزارت خارجه، متن اصلی برخی اسناد ترکی و عربی است و در حاشیه آنان به زبان فارسی نوشته شده بود که محقق تنها به بازخوانی قسمت فارسی پرداخته است.
موضوعات درج شده در این اسناد بسیار متنوع و مربوط به رخدادهای مختلف سیاسی، اجتماعی، بهداشتی، دشواریهای مسیر، سرقتها، قتل و غارت، مرگ و میر، جواز عبور، مالیاتها و ... است. در این میان، گاهی نیز با نمونههای اجتماعی بسیار جالبی مواجه هستیم که مهربانی و صمیمیت عثمانیها در رابطه با حجگزاری ایرانیان را به ما نشان میدهد.
این اثر از دو بخش حجگزاری ایرانیان به روایت اسناد عثمانی در 240 عنوان و حجگزاری ایرانیان به روایت اسناد قاجاری در 79 عنوان تنظیم شده است که برای تحقیق درباره حجگزاری، بیشک میتوان خلأ معلومات سفرنامههای حجگزاری ایرانیان را با اسناد عثمانی و ایرانی پر کرد و به جرأت میتوان گفت بدون اسناد عثمانی درک تاریخ حجگزاری ایرانیان ناقص میماند.
کتاب حجگزاری ایرانیان به روایت اسناد عثمانی و قاجاری با گردآوری اسرا دوغان و مهری آریانفر در قطع وزیری، 508 صفحه، شمارگان 3000 نسخه و به قیمت چهارده هزار تومان از سوی مؤسسه فرهنگی هنری مشعر وابسته به حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت منتشر شده است./920/ن602/ق