تبلیغ ریشه دارترین ابزار در رساندن دین به مردم است

 

 

با توجه به ایام تبلیغی ماه مبارک رمضان، گفت‌و‌گویی درباره جایگاه تبلیغ در ادیان الهی با حجت‌الاسلام سیدغلام‌عباس موسوی، مدیر کل امور مبلّغان دفتر تبلیغات اسلامی انجام داده‌ایم. متن زیر حاصل این گفت‌و‌گو است.

رسا ـ تبلیغ در ادیان چه جایگاهی دارد؟

همه ادیان الهی و مکاتب همراه و همزادشان تبلیغ بوده است و دین بدون تبلیغ نداریم. تبلیغ یعنی ابلاغ و رساندن پیام با محوریت تأثیرگزاری. سلاح مهم انبیاء ما تبلیغ بوده است و عمده فعالیت‌شان، تلاش برای تبلیغ دین خدا بوده است. همه پیامبران، کتاب یا شریعتی داشته‌اند، یا تکمیل‌کننده دین و شریعت قبل از خود بوده‌اند. هر پیامبری که می‌خواسته کتاب الهی را برای مردم تبیین کند، یا آن دین و رسالتی را که خدا به او ابلاغ کرده به مردم برساند و وظایف و تکالیف و مسائل فردی و اجتماعی آنان را بیان کند، نیاز به تبلیغ داشته است. از این رو تبلیغ همراه همه ادیان بوده، هست و خواهد بود و هیچ دینی بدون تبلیغ نتوانسته در سطح جامعه و جهان گسترش و رشد پیدا کند.

 

رسا ـ تبلیغ در دین اسلام چه جایگاهی دارد؟

از ابزار مهم دین اسلام تبلیغ بوده و هست. بزرگ‌ترین و برترین الگوی مبلّغان، پیامبر اسلام بوده است و از زوایا و سطوح و مکان‌های مختلف در فعالیت‌های گو‌ناگون، از ابتدای پیدایش دین اسلام تا زمان رحلت پیامبر همیشه تبلیغ ملازمه او و برنامه‌اش بود. پیامبر(ص) تبلیغ را از خانواده‌اش شروع کرد، از یک تذکر اخلاقی به همسرش شروع می‌کند تا به تبیین وظیفه انسان و سپس مسلمان و بعد مؤمن می‌رسد و این تبلیغ را در کوچه، بازار، جبهه، محاصره و در حقیقت در تمام شؤون زندگی به همراه دارد و برای خواب، بیداری، معاشرت، بیمار و عیادت از او، آداب مسجد و همسرداری برنامه تبلیغی دارد. به غیر از قرآن ـ که بالاترین و اصل و اساس دین ما است ـ، همه احادیث و تاریخ بیان‌کنندة تبلیغ در دین است. احادیثی که امامان بیان کرده‌اند، نوعی تبلیغ است و وظیفه‌ای را تعریف و تعیین کرده‌اند. وقتی پرسشگر پرسشی را پرسیده و امام پاسخ گفته است، یا در سخنرانی‌ها، منابر، کرسی‌های درس و سیرة عملی ائمه مطلبی به‌صورت حدیث بیان شده است، همه اینها تبلیغ هستند. تبلیغ ریشه دارترین ابزار در رساندن دین به مردم است و هیچ دینی بدون تبلیغ موفق نشده است.

 

رسا ـ مصداق‌های اهمیت تبلیغ در اسلام را بیان کنید.

در فتح مکه پیامبر(ص) می‌فرماید: «الیوم یوم المرحمه»، یعنی امروز روز رحمت، مهربانی، صمیمیت، دوست داشتن، مودت و وحدت است و روز انتقام نیست. این خود یکی از بزرگ‌ترین تبلیغ‌های پیامبر در طول حیات شریفشان است که بدون جنگ و خونریزی مکه فتح می‌شود و قلب‌های بسیاری جذب اسلام می‌شود. یا امام حسین(ع) در روز عاشورا، کاری ندارد که تبلیغ دین به ضررش تمام می‌شود، جان خود و خانواده‌اش را بدهد؛ اما در مقابل ظلم می‌ایستد و به ما درس آزادگی، حریت و شجاعت یاد می‌دهد و می‌فرماید: «هیهات منا الذله» و این نمونه‌ای از جایگاه و اهمیت تبلیغ در دین اسلام است. امام حسین(ع) در بحبوحه جنگ حاضر است تیر‌ها را به جان بخرد؛ اما نماز اقامه بشود، و این یک تبلیغ و آموزش برای شیعیان است که اول اذان که شد باید همه کارها تعطیل بشود. از این رو می‌توان گفت: تبلیغ یک عنصر اساسی در رساندن پیام اصیل دین است و در همه شرایع و ادیان بوده و خصوصاً در دین اسلام و مکتب تشیع ریشه دارترین ابزار است و کسی نتوانسته آن را از دین جدا کند.

رسا ـ دین اسلام از چه روش‌هایی برای تبلیغ بهره می‌گیرد؟

تبلیغ نوشتاری و یا گفتاری و یا عملی است. نوشتن کتاب و مقاله و نامه نوعی تبلیغ است. منبر، تبلیغ چهره‌به‌چهره، صحبت‌های دوستانه و تذکر نوعی تبلیغ است. گاهی وقت‌ها هیچ‌کدام از اینها تبلیغ نیست. عمل، تبلیغ است، راه رفتن در بازار، کوچه و خیابان و رفت‌وآمد، معاشرت، متانت و برخورد می‌تواند تبلیغ دین باشد. پیامبر(ص) علاوه بر تبلیغات گفتاری و نوشتاری تبلیغ عملی هم داشته‌اند. عبورومرور در کوچه و بازار، سلام‌کردن به کودکان و بزرگان و در حقیقت تمام رفتار پیامبر نوعی تبلیغ عملی بوده است و می‌توان تبلیغ عملی را برترین و بهترین نوع تبلیغ دانست.

رسا ـ جایگاه تبلیغ در قرآن چگونه است؟

خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید: «مَّاعَلَى‌الرَّسُولِ إِلَّاالْبَلَاغُ؛ پیامبر وظیفه‌ای جز رسانیدن پیام الهی ندارد» یعنی وظیفه‌ای که برای پیامبر تعیین‌شده، تبلیغ است. یا در قضیه غدیر خم می‌فرماید: «فَمَا بَلَّغْتَ رِسَالَتَهُ؛ اگر نکنی، رسالت او را انجام نداده‌ای»، اگر تو این وظیفه را انجام ندهی رسالتت را انجام نداده‌ای. یا در جای دیگر می‌فرماید: «الَّذِینَ یُبَلِّغُونَ رِسَالَاتِ اللَّهِ وَیَخْشَوْنَهُ وَلَا‌یَخْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا‌اللَّهَ وَکَفَىٰ بِاللَّهِ حَسِیبًا، پیامبران پیشین کسانی بودند که تبلیغ رسالت‌های الهی می‌کردند و (تنها) از او می‌ترسیدند، و از هیچ‌کس جز خدا بیم نداشتند؛ و همین بس که خداوند حسابگر (و پاداش‌دهنده اعمال آنها) است». کسانی که تبلیغ دین خدا را می‌کنند از هیچ‌کس نمی‌ترسند و اتکا به خداوند دارند. مبلغ دین از کسی ترس ندارد و برای خوش آمد یا خوش نیامدن دیگران سخن نمی‌گوید و وظیفه دینی‌اش انجام می‌دهد.

رسا ـ عنصر زمان و مکان در تبلیغ چه جایگاهی دارد؟

در منابع دینی ما مشاهده می‌شود که تبلیغ باید در جای خود و در زمان خود انجام شود و تأخیر جایز نیست. عنصر زمان و مکان در تبلیغ، مؤثر است و گاهی اگر تأخیر بیافتد، تبلیغ اثرش را از دست می‌دهد. امروز وظیفه نخبگان ما است که در هرجا تبلیغ کنند و هر جا امکان تبلیغ وجود دارد، حرف بزنند، نه این‌که بگذارند یک ماه بعد یا ده روز بعد حرف بزنند که اثر خودش را از دست بدهد.

رسا ـ امروز وظیفه تبلیغ دین به عهده کیست؟

تبلیغ دین در ابتدا و بالذات به عهده پیامبران و امامان بوده است، ولی وقتی می‌گوییم «العلماء ورثة الانبیاء» یکی از چیزهایی که علما از انبیا به ارث می برند، تبلیغ است، ما فقط لباس روحانیت را از انبیا به ارث نبرده‌ایم، بلکه تبلیغ دین را هم از آنان به ارث برده‌ایم. وقتی که در این مکتب قرار گرفتیم و ادامه دهنده راه انبیا شدیم پس تبلیغ دین هم جزو ذات کاری ما است و ما باید این راه را ادامه دهیم. در زمان غیبت، در درجه اول وظیفه علما و دانشمندان است و در مرحله بعد به عهده مؤمنان، هرچند اهل علم نباشند. در حد توان خود وظیفه تبلیغ، تذکر، امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر در سطح‌هایی همچون خانواده، مسجد، اداره، همسایه، بازار و جامعه را دارند. وظیفه تبلیغ در حقیقت به عهده تک‌تک مسلمانان است، یعنی یک مسلمان، یک مبلغ هم است. جایگاه تبلیغف جایگاهی خطیر و پر اهمیت است. اگر یک روز تبلیغ دین تعطیل شود تمام دین و زندگی مردم و جامعه و بشر تعطیل می‌شود و روح‌وروان مردم به هم می‌ریزد و فطرت مردم رو به خاموشی می‌رود. تبلیغ دین به‌عنوان یک ابزار برنده قوی، دقیق و ظریف است. و جایگاه مبلّغ در اسلام جایگاه بسیار بلند مرتبه و بزرگی است و این جایگاه در دین ما و در تعالیم دینی ما و در منویات و نظرات بلند پیامبران آسمانی و ائمه اطهار(ع) بیان شده است. در زمان پیامبر(ص) هم که افراد را به نقاط مختلف می‌فرستند و گروه‌های تبلیغی تشکیل می‌دهند و مردم را با معارف دین آشنا می‌کنند، جایگاه مبلّغ یک جایگاه ویژه است. در یک تعریف گسترده‌تر، مبلّغ تنها روحانی نیست و شکل و شمایل خاصی ندارد، هر کسی که معارف دین را تبلیغ کند، حتی خادم مسجد، دعا خوان، کسی که یک مسأله شرعی را یاد گرفته و به دیگران یاد می دهد، معلمی که دین را به شاگرد می‌آموزد، استاد دانشگاه و حوزه و مردم عادی هم می‌توانند مبلّغ باشند و به هر اندازه که دین را تبلیغ کنند به همان اندازه مأجور هستند.

رسا ـ چه آسیب‌هایی پیش روی تبلیغ است؟

در کنار هر کاری آسیب‌هایی وجود دارد که در جای خود باید بررسی شود. به‌طور مثال در بحث تبلیغ هر کسی به فراخور موقعیت خود دغدغه‌هایی دارد. مرجع تقلید، مسؤولان اجرایی، مبلّغ و حاکمیت در مورد تبلیغ دغدغه‌هایی دارن.، دغدغه‌هایی همچون افق چشم انداز تبلیغ، ساماندهی مبلغان، سطح مبلغان و تعداد مبلغان؛ همه اینها را باید کنار هم دید و تجزیه و تحلیل کرد تا بتوانیم راهکار درستی ارائه دهیم. به‌طور مثال باید ببینیم حوزه علمیه به معنای اعم حوزه، در بحث تأمین، آموزش، تربیت، سطح‌بندی مبلغ و تبلیغ چه مشکلاتی داشته است و آیا به وظیفه خود عمل کرده است؟ آیا حوزه علمیه از ابتدا که طلبه وارد حوزه می‌شود دغدغه این را دارد که یک مبلغ تحویل جامعه بدهد، مبلغی که سخنرانی توانا، نویسنده‌ای توانا یا پژوهشگری توانا باشد. آیا حوزه سیری برای آموزش تبلیغ در کنار دروس اصلی و رسمی حوزه برای طلاب قرار داده است. همه اینها باید جمع‌بندی و تجزیه و تحلیل و آسیب‌شناسی و در نهایت برنامه‌ریزی کرد.

رسا ـ از این‌که وقت شریفتان را در اختیار خبرگزاری رسا گذاشتید، متشکرم./گ402