رهیافتی به شناخت دعا

خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید:« ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعًا وَخُفْیَةً إِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ _ وَلَا تُفْسِدُوا فِی الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا وَادْعُوهُ خَوْفًا وَطَمَعًا إِنَّ رَحْمَةَ اللَّهِ قَرِیبٌ مِنْ الْمُحْسِنِینَ»1  و خداوندگارتان را به زاری و نهانی بخوانید که او تجاوز کاران را دوست نمی دارد، و در زمین پس از اصلاح آن، تباهی می کند و با بیم و امید بخوانیدش که به راستی رحمت خدا به نیکوکاران نزدیک است».

 

نیز می خوانیم:
« وَقَالَ رَبُّكُمْ ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبَادَتِی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِینَ » 2؛  و خداوندگارتان گفت: مرا بخوانید تا پاسختان دهم همانا کسانی که از عبادت من گردن فرازی می کنند، به زودی خوار در دوزخ خواهند آمد».

آیات فوق به صراحت بندگان را به دعا کردن و توجه به اهمیت دعا دعوت می کند و از بخشی از اسرار دعا پرده بر می دارد. خداوند به صراحت به بندگان خود دستور می دهد که او را به زاری و نهانی بخوانند و به کسانی که او را بخوانند وعده پاسخ گویی و اجابت می دهد.

در احادیث ما از مردمان خواسته شده که اوقات خود را در زندگی تقسیم کنند و بخشی از آن را به دعا و یاد کرد پروردگار خویش ویژه سازند از پیامبر خدا (ص) درباره صحف ابراهیم (ص) و مطالب و محتویات آن پرسیده شد. آن حضرت در پاسخ فرمود:«(در صحف ابراهیم آمده بود:) خردمند، تا خردش بر جاست، باید اوقاتی را برای خود در نظر گیرد: وقتی برای راز و نیاز با پروردگارش، وقتی برای حساب رسی از خود، وقتی برای اندیشیدن در آنچه خداوند در حق او کرده است و وقتی که در آن برای استفاده از بهره های حلالش خلوت گزیند...3».

امام علی (ع) در سفارشی ارزشمند اوقات مومن را به سه بخش تقسیم می فرمایند که یکی از آنها برای راز و نیاز با پروردگار او ویژه می شود. آن حضرت می فرماید: «برای مومن سه وقت است: وقتی برای راز و نیاز با پروردگارش؛ وقتی برای سرو سامان دادن به زندگی اش؛ وقتی برای پرداختن به کامجویی های حلال و زیبایش4».

شبیه این سخن در کلام امام کاظم (ع) یافت می شود:« در آن بکوشید که اوقاتتان چهار بخش باشد: بخشی برای راز و نیاز با خداوند؛ بخشی برای کار معاش؛ بخشی برای معاشرت با برادران و دوستان مورد اعتماد، آنان که عیب هایتان را به شما گوشزد می کنند و با شما خالص و یک رنگ اند؛ و بخشی برای بهره برداری از لذت های حلال 5».

از این دو حدیث شریف چنین بر می آید که اهتمام به امر برنامه ریزی در دعا خواسته امامان معصوم (ع) است ؛ یعنی مومنان با برنامه ریزی به درگاه خداوند روند و به دعا به عنوان برنامه ای لازم در شبانه روز توجه کنند و آن را فراموش نسازند.

درباره آنچه در شب معراج پیامبر گرامی اسلام (ص) اتفاق افتاد سخنان فراوانی در احادیث معصومان (ع) موجود است. در این شب شگفت اخبار غیبی فراوانی بر جان پیامبر اسلام (ص) وارد شد. از جمله چیزهایی که در شب معراج بر پیامبر آشکار شد آن بود که بر یکی از درهای دوزخ نوشته دید:«... ادعوا الله قبل ان یردوا علیه و لا تقدرون علی ذالک6؛ خدا را بخواهید پیش از آنکه بر او در آیید و دیگر، قادر در بر آن کار نباشید». آری، زیبایی و ارزش دعا به آن است که پیش از لحظات پایانی عمر و حالت احتضار، ادا شود و بنده مومن به آن رو آورد.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. احزاب/ 55 و56
2. غافر/ 60
3. صدوق، الخصال، ص525،ح13
4. نهج البلاغه ، حکمت 390؛ تحف العقول، ص203
5. تحف العقول، ص409؛ بحار الانوار، ج78، ص346، ح4
6. الفضائل، ص130 عن ابن مسعود؛ بحارالنوار، ج8،ص145،ح67

ی /701