نظریه،عامل حرکت در علوم انسانی است

 

به گزارش سرویس پیشخوان خبرگزاری رسا، متن این گفت و گو در ذیل منتشر شده است.

 

دانشگاه علامه طباطبایی از به هم پیوستن چندین مدرسه عالی که به صورت پراکنده تا قبل از انقلاب فعالیت می‌کردند به وجود آمد. این دانشگاه با وجود پراکندگی از ظرفیت بالایی در حوزه علوم انسانی برخوردار است و وقتی صحبت از علوم انسانی به میان می‌آید نگاه‌ها متوجه این دانشگاه است. گلایه مقام معظم رهبری از وضعیت علوم انسانی در کشور و مصادف شدن روز چاپ صفحه دانشگاه با سالروز رحلت علامه طباطبایی ما را بر آن داشت تا گفت‌وگویی بی‌پرده در خصوص وضعیت علوم انسانی و دانشگاه علامه طباطبایی با سید صدرالدین شریعتی رئیس این دانشگاه انجام دهیم. وی که دکترای فرهنگ و تمدن اسلامی شاخه آموزش و پرورش اسلامی از دانشگاه به همراه تحصیلات حوزوی در سطح خارج فقه دارد حدود 23 سال در دانشگاه علامه طباطبایی عضو هیأت علمی است و اولین فردی است که از داخل دانشگاه بر کرسی ریاست آن نشسته است.

- رشته‌های مختلف علوم انسانی، 500 استاد، 8‌دانشکده و 140 رشته علوم انسانی دارد. این‌چنین ظرفیت و پتانسیلی از دانشگاه علامه طباطبایی بزرگ‌ترین دانشگاه علوم انسانی کشور را ساخته است. در فرمایشات اخیر مقام معظم رهبری انتقاد و ابراز نگرانی از وضعیت نامطلوب علوم انسانی درکشور شده است. باتوجه به این امر دانشگاه علامه طباطبایی چه اقداماتی در جهت بهبود علوم انسانی در کشور انجام داده یا در دستور کار دارد؟

از سال 1384 که من به ریاست دانشگاه منصوب شدم،‌مطالعه عمیقی روی مسائل دانشگاه انجام شد که به سه کلیت یا استراتژی رسیدیم که در دستورکار دانشگاه قرار گرفت. یکی اینکه دانشگاه علامه طباطبایی در 33 نقطه شهر تهران واقع است و تمام دانشکده‌های آن از هم پراکنده‌اند. قطعاً اداره آن بسیار سخت خواهد بود. بنابراین ساخت یک پردیس متمرکز برای دانشگاه مدنظر قرار گرفت. مشکل دوم مسأله جذب استادهایی بود که افکار و اعمالشان در راستای اهداف نظام مقدس اسلامی باشد و مسأله سوم مطالعه علوم انسانی براساس نگرش‌های ملی و دینی ما که از آن به علوم انسانی بومی تعبیر می‌کنیم. در مسیر راه اهم و مهم کردیم و از سال 85 مسأله علوم انسانی را در دستور کار مطالعات قرار دادیم. پایه و اساس بومی‌سازی را نیز سمینار جامعی قرار دادیم که در اوایل کار برگزار شد.

پس از آن به توسعه کرسی‌های نظریه‌پردازی پرداختیم که در همین حین دانشگاه علامه از طرف شورای عالی انقلاب فرهنگی به عنوان عضو هیأت حمایت از کرسی‌های نظریه‌پردازی انتخاب شد. ستادی با همین نام در حوزه معاونت پژوهشی دانشگاه شکل گرفت و از هر دانشکده یک استاد در آن قرار دارد که در دانشکده‌ها زمینه‌های ترویج فکر، نظریه‌پردازی، نقد و نوآوری را ایجاد می‌کنند. در حال حاضر بعد از دو سال فعالیت در این زمینه حرکت‌های خوبی را برگزار کردیم. این حرکت‌ها جهشی را در زمینه نوآوری در نظریه‌پردازی ایجاد می‌کند. همچنین بابت مقالات پژوهشی و ترویجی که حائز مشخصه‌هایی خاص بودند و در مجلات علمی به چاپ می‌رسیدند، مبالغی تشویقی را پرداخت کردیم. در سال 86 در راستای بومی‌سازی و بسط علوم انسانی مجموعه نشست‌هایی را با صاحبنظران حوزه آغاز کردیم.

جلساتی با پژوهشگاه‌های حوزه و دانشگاه و اندیشه اسلامی، همچنین دانشگاه امام صادق (ع) نیز برگزار شد. حاصل این نشست‌ها، شروع همکاری‌هایی در ابعاد مختلف از جمله تبادل استاد بود همچنین تشکیل کمیته‌هایی برای مطالعه وضع موجود بود. یعنی بررسی متن، منابع، شرح درس و محتوای درسی. پس از آن کمیته‌ای که وضع مطلوب را پیش‌بینی کند تا حاصل این مطالعات در جلساتی در حضور کارشناسان ارائه شود و از سوی آنان به نقد و نظر گذاشته شود. این روند براساس اولویت‌های مد نظر صورت پذیرفت. اولویت اول حوزه علوم تربیتی است.

اولویت‌های بعدی علوم اجتماعی، سیاسی، اقتصاد و مدیریت هستند. باید توجه کرد که چنین فعالیت‌هایی حرکت‌های کندی دارند. اینطور نیست که بتوان یک شبه یک ساله و یا حتی چند ساله به نتیجه برسیم. مهم آغاز کار و حمایت و برنامه‌ریزی برای پیشرفت آن است. اعتقاد ما بر این است که دو گروه در این طرح باید نظر بدهند. یک گروه صاحبنظرانی که علوم جدید را در حوزه هر یک از این رشته‌ها می‌شناسند و گروه دوم افراد متخصص مسائل اسلامی و بومی کشورهستند. این دو گروه با هم گفت‌وگو و تبادل نظر کنند و چون حوزه، حوزه علم است و شخصیت‌ها، علمی هستند، باور بنده این است که به مشترکاتی می‌رسند و آنچه را در آن به اشتراک رسیده‌اند به جامعه عرضه می‌شود. در این کار دو خیر می‌بینیم هم صاحبنظران دینی‌مان با دیدگاه‌های روز آشنا می‌شوند و جهت پیدا می‌کنند و هم اساتیدی که در دانشگاه مشغول به تدریس هستند با نقطه نظرات و معارف اسلامی آشنا می‌شوند و من فکر می‌کنم دانشگاه علامه طباطبایی بتواند حلقه اتصال خوبی بین حوزه و دانشگاه در مفهوم حقیقی وحدت حوزه و دانشگاه ایجاد کند. ما این موضوع را هم یک تکلیف دانشگاهی می‌بینیم چون رهبر معظم انقلاب روی این تأکید دارند، از بعد اینکه ایشان برجسته‌ترین شخصیت‌ حاکمیت هستند، اطاعت از دستور ایشان برای ما لازم است؛ مضافاً براینکه ایشان مرجع دینی هستند و از بعد شرعی نیز اگر از ایشان اطاعت نکنیم مرتکب گناه شده‌ایم.

تأکید ما بر این است که دانشجویان دوره‌های کارشناسی ارشد و دکترای دانشگاه را به سمت تولید نظریه‌های بومی و اسلامی سوق دهیم. همانطور که می‌دانید این کارها علقه ذاتی و انگیزه‌های درونی نیز نیاز دارد و تمام آن به سفارش برنمی‌گردد.

دانشگاه علامه در چهار موضوع کلی علمی در نقشه جامع علمی کشور، جایگاه داشت. در رشته‌های مدیریت، سیاست و حقوق، علوم اجتماعی و اقتصاد. در عرض چند ماه بیش از 600 نفر استاد را بسیج کردیم و پس از جمع‌بندی نقطه نظرات اینها، محصول خوبی را با واسطه دفتر نهاد نمایندگی رهبری در دانشگاه‌ها به وزارت علوم و شورای عالی انقلاب فرهنگی ارائه کردیم. اساتید دانشگاه نیز از این قضیه به خوبی استقبال کردند.

البته هرکار پژوهشی موانع و مشکلات خاص خود را دارد ولی مهم این است که از موانع هراس نداشته باشیم. علاوه بر این بعد از فرمایشات مقام معظم رهبری، مبلغ قابل توجهی را صرف پروژه کلان ملی اصلاح الگوی مصرف کردیم که در خود این مسأله، بومی‌سازی و بازنگری مسائل جدید مد نظر قرار گرفت. از بودجه‌های دانشگاه تا آنجا که برایمان ممکن باشد در این رابطه کمک می‌کنیم، در مبانی دینی ما مباحث زیادی در رابطه با علوم انسانی داریم. فکر می‌کنم تنها مشکل ما نحوه ارائه به زبان علمی روز است.
علوم انسانی که در حال حاضر در حوزه دانشگاه‌های ما رایج است، عموماً‌ خاستگاه و مرکز رشد و نموش در غرب است و شما مطلعید که علوم انسانی هر سرزمینی از فرهنگ و باورهای مردم آن سرزمین سرچشمه می‌گیرد. حال باورهایی با عمق یا قدمت کم و زیاد. معمولاً علوم انسانی با ایدئولوژی هست.

 

وقتی این باورها از غرب آمده قطعاً نگرش به انسان و در فرهنگ آنها روی این علوم تأثیر دارد. ما در جایگاه تعلیم و تربیت و جایگاه انسان او را یک موجود پاسخگو و مسؤول در مقابل خود، خانواده و جامعه می‌دانیم. در نتیجه سلوک این انسان و هدایت او در جامعه با سایر طرز تفکرها متفاوت است. چنانچه در حوزه انسان‌شناسی غرب منفعت‌گرایی محض مطرح است خلاف آنچه در دین ما بیان شده است. حیف است در جامعه‌ای که بیش از 2000 سال فرهنگ مکتوب دارد، آثار تفکرات حاکم بر جوامع غرب، آن هم در دانشگاه‌ها دیده شود.

- چطور با وجود انجام تمام این فعالیت‌ها که بیان کردید، هنوز انتظارات مقام معظم رهبری در حوزه علوم انسانی تأمین نشده است؟

من مهر سال 84 تازه منصوب شدم. علاوه بر این تمام مسائل مربوط به علوم انسانی در حوزه دانشگاه ما نیست که تنها ما باید پاسخگو باشیم. حوزه، شورای عالی انقلاب فرهنگی و دانشگاه‌های دیگر هم هستند. مأموریت ها بر عهده شورای عالی انقلاب فرهنگی است. ما نیز احساس نیاز در این زمینه کرده‌ایم و شروع به حرکت کردیم. اما اینکه ما الان بخواهیم همه مسائل مبتلا به علوم انسانی را ظرف چهار یا پنج سال حل کنیم، امکان‌پذیر نیست.

اگر 20 سال آینده هم ما جواب این کارمان را بگیریم، خیلی کار کرده‌ایم.من اعتقاد ندارم که در یک ظرف زمانی محدودی می‌توانیم به این جایگاه برسیم. یک نظریه تا ارائه، پخته و به تولید برسد و به بازار عرضه ‌شود خیلی زمان می‌برد. مثل فقه ما که از چند برگ در آغاز شروع شده و بعد از 1200 سال مطالعه و تحقیق به سرمایه بزرگی تبدیل شده است. آوردن و نقد و انطباق نظریه‌های جدید زمان‌بر است.

- خروجی دانشگاه علامه در رابطه با همین مطالعات، چه تئوری‌هایی بوده است؟

ابتدا باید کارهای علمی انجام شود، سپس خروجی‌ها عرضه شود. آنچه دورنمای کار است این است که صاحبنظران دینی ما در بخش‌های مختلف مسائل اسلامی دیدگاه‌های خود را به نظریه تبدیل کنند. این دیدگاه‌ها به صورت موجود کافی نیست که اگر بود تا حالا جواب می‌داد، طرحی که حدود یک سال و اندی است ما روی آن کار انجام می‌دهیم این است که کمیته‌های مشترکی از صاحبنظران اسلامی و غیر اسلامی، کل مکاتب را مورد بررسی و نقد قرار بدهند. این کار تاکنون به هیچ عنوان انجام نشده است؛ ممکن است در بخش‌هایی، حرکت‌هایی صورت گرفته باشد، اما به محصول خاصی نرسیده است.
ممکن است، مواد یا منابع درسی خاصی تهیه شده باشد اما تمام مواد درسی حقوق یا علوم سیاسی و... به صورت مدون به صورت سرفصل، منبع، کتاب و... وجود ندارد.

حتی شورای عالی انقلاب با آن عظمت و قدرت اخیراً دستور به بازنگری روی مجموعه علوم انسانی داده است. ما براساس تکلیف خودمان در دستور کار رساله‌های جدید و مطالعاتمان قرار دادیم. هر چیز نویی که ارائه شود را در کارگاهی ارائه می‌کنیم و در معرض نقد و نظر صاحبنظران قرار می‌دهیم. پخته شدن و تکامل یک نظریه ممکن است حتی تا 100 سال هم زمان ببرد.

- این مدت زمانی که طول می‌کشد، ما را از دنیای غرب عقب نمی اندازد؟

ما در این راستا متوقف نشده‌ایم. بلکه دقیقاً در حال حرکت هستیم.هر وقت متوقف بشویم، دچار مشکل می‌شویم. تمام نظریات روز را مورد بررسی قرار می‌دهیم. اگر بخواهیم پویایی خود را حفظ کنیم و همیشه به روز باشیم باید کوچک‌ترین نظریات غرب را به میدان کارمان وارد کنیم. ما درها را روی خودمان نمی‌بندیم بلکه آنچه را که هست و آنچه را که پیش می‌آید را با هم مطالعه می‌کنیم.

همین مطالعه و تحقیق و بررسی یک نوآوری و نظریه جدید است و باید این را هم به محک دنیا بگذاریم. ممکن است خیلی از نظریاتی که هم اینک در کتاب‌های ما وجود دارد و در دانشگاه‌ها تدریس می‌شوند، 30 ،40 سال قبل پنبه‌اش را دنیا زده و از دستور کار خارج شده باشد اما ما به عنوان یک نظریه داریم در مورد آن کار می‌کنیم یعنی با رویکرد نوآوری می‌بینیم که چه چیزهای نویی در سطح دنیا مطرح شده است، آنها را وارد می‌کنیم.

این کار، کار سنگینی است و کار یک جمعیت و یک گروه نیست. اینکه خیال کنیم دانشگاه علامه طباطبایی با این پتانسیل علمی و جایگاه علمی که دارد بتواند از عهده همه این مسائل بربیاید، ما این ادعا را نداریم اما عزم جدی ما این است که به هر شکل ممکن این حرکت را شروع کنیم و موانع را از سر راه برداریم. الان نمی‌توانیم قضاوت کنیم. اینکه ما در را به روی خودمان ببندیم و مدام باب ترجمه را باز کنیم و هیچ نظریه و نقدی نداشته باشیم ما را به رکود می‌کشاند. یعنی نشخوار درون می‌شود. در این زمینه نوآوری این است که هر نظریه‌ای که می‌بینیم با داده‌های موجود نقدش کنیم. شهامت نقد کردن را داشته باشیم. ممکن است آن نظریه با نوآوری و نقد ما اصلاح و قابل قبول بشود یا برعکس حذف شود.

- درباره ایجاد فضای اسلامی در چهار سال ریاست شما در دانشگاه علامه چه کارهایی صورت گرفته است؟

در اسلامی کردن باید از دگرگونی در رفتار شروع می‌کردیم، باید دانشگاه را در زمان تحویل گرفتن من با حالا مقایسه کرد. علاوه بر فعالیت‌های علمی در حوزه‌های امور دانشجویی حضور نیروهای مؤمن، کاردان و توانمند در جهت اسلامی کردن خوابگاه‌ها و مجموعه‌هایمان، کنترل و نظارت و ایجاد زمینه‌های وجود مشاوران مذهبی درون هر خوابگاه فراهم شده است. از فعالیت مجموعه‌هایی که با نام اسلام حرکت‌های خلاف اسلامی داشتند، جلوگیری کردیم و گروه‌های ارشادی در هر دانشکده تشکیل شد.

 

برای دیدن این مطلب در روزنامه جوان اینجا کلیک کنید./د103