مفهوم جمهوری اسلامی از دیدگاه امام خمینی

 

به گزارش سرویس پیشخوان خبرگزاری رسا، متن این یادداشت در ذیل منتشر شده است.

 

اشاره: جمهوری اسلامی به عنوان عصاره اندیشه سیاسی امام خمینی(ره) و به مثابه تئوری و نظریه ای سیاسی برای شکل حکومت، از همان آغاز که از سوی امام به عنوان جایگزینی برای رژیم سلطنتی مطرح گردید سئوالات و ابهامات فراوانی را موجب شد. اینکه امام چگونه به جمهوری اسلامی رسید تا حدی در مراحل تکوین و تطور اندیشه سیاسی ایشان نهفته است، اما اینکه اساسا معنا و مفهوم آن چیست و دارای چه ماهیتی است، واقعا مراد امام از جمهوری اسلامی چه بود سئوالی است که نیاز به بحث و بررسی و ارائه پاسخ دارد.

بدیهی است در اینجا قصد ما نسبت سنجی میان دو مفهوم جمهوریت و اسلامیت و اعطای اصالت به یکی از آن دو نمی باشد. بلکه راقم این سطور معتقد است جمهوری اسلامی به عنوان شکلی از اشکال نظام های سیاسی کلیتی غیر قابل تفکیک است و به قول یکی از صاحب نظران و پژوهشگران حوزه اندیشه سیاسی امام خمینی(ره) در عبارت جمهوری اسلامی واوی منطقی مستتر است که در این رابطه نبود هر کدام از این دو بخش (یا دو عنصر) وجود و حضور ادغام ناشی از آن دو را نفی می کند. به بیان دیگر عنصر جدید هنگامی وجود خارجی پیدا می کند که هر دو بخش سازنده اش در آن حضور و تجلی کامل داشته باشند. با این مقدمه به بحث پیرامون معنا و مفهوم و ماهیت جمهوری اسلامی می پردازیم.

 

همان گونه که در گذشته به طور مکرر اشاره شده قصد و نیت اصلی امام در جریان مبارزه علیه رژیم شاهنشاهی پهلوی در دو هدف اصلی خلاصه می شد:1 ) سرنگونی رژیم سلطنتی پهلوی و2 ) به پا داشتن حکومتی مبتنی بر ضوابط اسلام و متکی بر آراء مردم. در مورد هدف اول امام به هیچ وجه حاضر به عقب نشینی و قائل به تخفیف و امید به اصلاح رژیم سلطنتی نداشت. ایشان معتقد بودند:
”هرگز سلطنت مشروطه مورد قبول ما و ملت نخواهد بود. بلکه رژیم سلطنتی باید از بین برود؛ و این سلسله هم بخصوص مورد تنفر این ملت است و باید از بین برود مردم خودشان رژیمی را انتخاب کنند”.
و دائما تاکید می کردند: هدف اسلامی ما برچیده شدن رژیم سلطنتی و سرنگونی سلطنت سلسله پهلوی است ... و ملت ایران با هر طرحی که لازمه اش بقای نظام شاهنشاهی و حفظ سلسله پهلوی است مخالف است. لذا، به همین علت، امام با شیوه نهضت آزادی که با وجود شاه مخالفت می کرد و آزادی را در یک طرف و شاه را در طرف دیگر قرار می داد، موافق بود. اما با منش جبهه ملی که معتقد به قانون اساسی و مشروطه سلطنتی بود توافق نداشت.

از جمله مهم ترین ایراداتی که امام بر رژیم سلطنتی وارد می کردند ارثی بودن قدرت بود و اینکه مردم در تعیین زمامدارشان هیچ نقشی ندارند و اجبارا بایستی تن به حاکمیت حاکمی دهند که خود و یا یکی از اعقابش به زور قدرت را در دست گرفته و حکومت بر مردم را به مثابه ارث برای وارثین به از خود به ارث گذاشته است حتی امام معتقد بودند در صورتی که اسلاف تحت فشار و با اکراه یا با میل و رغبت به حاکمیت رژیمی رضایت داده اند دلیلی ندارد که اخلاف نیز به حکومت آن شخص و یا وارثین او تن دهند. بلکه هر انسانی در هر دوره و زمانی حق دارد که خود برای خویش و سرنوشت سیاسی اش تصمیم بگیرد.

بنابراین تا اینجا هدف، برنامه و راهکار امام مشخص است که برآیند قسمت اول دو هدف اصلی یاد شده می باشد یعنی مخالفت با سلطنت، نفی آن و تلاش برای براندازی و خارج کردن قدرت از مکانیسم توارث. اما ارائه مکانیسم جدید برای انتقال قدرت مربوط به هدف دوم ایشان می شود. یعنی سپردن قدرت به مردم و برپایی حکومت منتخب مردم که این همان، پلیتی یا جمهوری است. اما اهداف امام در این مرحله متوقف نمی شود بلکه حکومتی که منتخب مردمی مسلمان است (یعنی جمهوری) بایستی مبتنی بر ضوابط اسلام نیز باشد. بنابراین نتیجه منطقی چنین روندی جمهوری اسلامی است.

جمهوری اسلامی در واقع ساختار و قالبی بود که اندیشه آرمانی امام خمینی(ره) راجع به حکومت را محقق ساخت و اندیشه سیاسی ایشان را از ساحت نظر به صحنه عمل پیوند داد. آرمان امام خمینی(ره) تشکیل حکومت اسلامی بود. این حکومت می بایستی به جای حکومت ظالمانه و غیر دینی که به شکل نظام سلطنتی بر ایران سلطه افکنده بود ایجاد شود. اما ایجاد آن در گرو ارائه شدن در قالبی بود که توانایی استقرار در شکلی از اشکال نظام های سیاسی را دارا باشد. لذا امام خمینی(ره) با ارائه مدل حکومتی جمهوری اسلامی توانست به همه اهداف خود نایل آید. بنابراین مفهوم جمهوری اسلامی در نظر گاه امام مفهومی پیچیده، مبهم و نامشخص نیست بلکه مفهومی ساده، روشن و مشخص ایشان در تعبیری ساده در این باره می فرماید: اما شکل حکومت ما جمهوری است، جمهوری به معنای اینکه متکی به آرای اکثریت است و اسلامی برای اینکه متکی به قانون اسلام است. و همین موضوع را بارها تکرار می کنند؛ در پاسخ این خبرنگار روزنامه لوموند فرانسه که “حضرت عالی می فرمایید که بایستی در ایران جمهوری اسلامی استقرار پیدا کند و این برای ما فرانسویها چندان مفهوم نیست، زیرا که جمهوری می تواند بدون پایه مذهبی باشد، نظر شما چیست؟ جمهوری شما برپایه سوسیالیسم است؟ مشروطیت است؟ به انتخاباتی استوار است؟ دموکراتیک است؟ چگونه است؟ پاسخ می دهند:اما جمهوری به همان معنایی که همه جا جمهوری است، اینکه ما جمهوری اسلامی می گوییم برای این است که هم شرایط منتخب و هم احکامی که در ایران جاری شده، اینها بر اسلام متکی است، لکن انتخاب با ملت است؛ طرز جمهوری هم همان جمهوری است که همه جا هست.

در مصاحبه با بی بی سی

حکومت جمهوری اسلامی هم یک جمهوری است مثل سایر جمهوری ها، لکن قانونش قانون اسلامی است.

در مصاحبه با تلویزیون فرانسه

جمهوری اسلامی مثل سایر جمهوری هاست، لکن محتوایش قانون اسلام است.

در مصاحبه با تلویزیون ایتالیا

حکومت، جمهوری اسلامی است مثل سایر جمهوری ها و احکام اسلام هم احکام مترقی و مبتنی بر دموکراسی و پیشرفته و با همه مظاهر تمدن موافق.

علاوه بر امام خمینی(ره)، اطرافیان و نزدیکان وی نیز راجع به ماهیت و مفهوم جمهوری اسلامی نظری مشابه ابراز می کردند شهید مطهری به عنوان یکی از ایدئولوگ های انقلاب اسلامی و از شاگردان برجسته امام دو روز قبل از رفراندوم12 فروردین58 در مصاحبه تلویزیونی به روشن سازی مفهوم جمهوری اسلامی و تشریح ماهیت آن می پردازد.

استاد مطهری جمهوری اسلامی را مرکب شده از دو کلمه جمهوری و اسلامی دانسته و تصریح می نماید که کلمه جمهوری شکل حکومت را مشخص می کند و کلمه اسلامی محتوای آن را؛ در ادامه با اشاره به اشکال مختلف حکومت ها در دنیا در طول تاریخ، معتقد است: حکومت جمهوری یکی از اشکال متعدد حکومتی در دنیاست که از آن به حکومت عامه مردم تعبیر می شود. وی اضافه می کند حکومت جمهوری یعنی حکومتی که در آن حق انتخاب با همه مردم است قطع نظر از اینکه مرد یا زن، سفید یا سیاه، دارای این عقیده یا آن عقیده باشند ... به علاوه این حکومت، حکومتی موقت است؛ وی در تشریح کلمه اسلامی در عبارت جمهوری اسلامی، به عنوان محتوای حکومت اظهار می دارد: کلمه اسلامی محتوای این حکومت را بیان می کند، یعنی پیشنهاد می کند که این حکومت با اصول و مقررات اسلامی اداره شود و در مدار اصول اسلامی حرکت. چون می دانیم که اسلام به عنوان یک دین در عین حال در یک مکتب و یک ایدئولوژی است، طرحی است برای زندگی بشر در همه ابعاد و شئون آن. به این ترتیب جمهوری اسلامی یعنی حکومتی که شکل آن، انتخاب رئیس حکومت از سوی عامه مردم است، برای مدت موقت و محتوای آن هم اسلامی است.

بنابراین استاد مطهری هم نظری مشابه به نظر امام راجع به جمهوری اسلامی ابراز می کند. یعنی جمهوری اسلامی نوعی از انواع رژیم های سیاسی جمهوری در دنیاست که با توجه به مسلمان بودن اکثریت قریب به اتفاق شهروندان در این رژیم قوانین، مقررات و ضوابط اسلام اجرا می گردد. و این اسلامیت به هیچ وجه با حاکمیت ملی و به طور کلی با روح دموکراسی منافات ندارد.

با توجه به آنچه گفته شد به نظر می رسد. جمهوری اسلامی پاسخی بود به نیازها و شرایط روز، زیرا مدت های مدیدی بود که در اکثر نقاط جهان عمر رژیم های سلطنتی به سر آمده بود و در جامعه ایران نیز مردم خواستار ساختار حکومتی متناسب با زمان بودند. بنابراین از طرفی مردم تحت رهبری امام در دوره ایی برای سرنگونی رژیم سلطنتی مبارزه می کردند که شرایط و مقتضیات زمانی، حکومت مردم بر مردم (جمهوری) را به عنوان بهترین شکل حکومت ایجاب می کرد. از طرف دیگر امام به عنوان عالمی دینی و مجتهدی برجسته و نو اندیش که به دخالت دادن عنصر زمان و مکان در اجتهاد اعتقاد داشت. در صحنه سیاسی نیز به مثابه یک رهبر سیاسی آگاه، شرایط زمانی و مکانی را مد نظر قرار می داد. بنابراین با طرح نظریه جمهوری اسلامی که در آن مردم حاکم بر سرنوشت خویش هستند و در عین حال احکام اسلام هم اجرا می شود تفسیری تازه و نمونه عملی متناسبی را از حکومت اسلامی ارائه نمود.

 

یعقوب نعمتی وروجنی

منابع
خمینی ، روح الله، صحیفه امام، مجموعه آثار امام خمینی(ره)، 1378.
محمد علی صنیعی فرد، “واو منطقی بین جمهوریت و اسلامیت”، در مجموعه مقالات جمهوریت و انقلاب اسلامی، تهران، سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی،1377
مرتضی مطهری، پیرامون انقلاب اسلامی ، تهران، صدرا، چاپ دوازدهم پاییز1375

 

برای دیدن متن این مطلب در روزنامه روزنامه رسالت اینجا کلیک کنید./د103