نهجالبلاغه، اصالتی از جنس نور
به گزارش خبرگزاری رسا در مشهد، حجتالاسلام والمسلمین محمدحسن ربانی، استاد حوزه علمیه خراسان، در ششمین نشست مجازی مدرسه زمستانه «نهجالبلاغه در جهان معاصر؛ رویکردهای میانرشتهای و گفتوگوی بینالمللی»، بهصورت ویژه به موضوع «منبعشناسی نهجالبلاغه» پرداخت و با نگاهی تاریخی، رجالی و حدیثی، ابعاد مختلف شکلگیری، ثبت و انتقال سخنان امیرالمؤمنین علی (ع) را تبیین کرد.
وی اظهار داشت: اینگونه برنامهها فرصتی ارزشمند برای بازخوانی علمی و مستند میراث معرفتی امیرالمؤمنین حضرت علی (علیهالسلام) است، بهویژه در روزگاری که شبهات متعددی درباره اصالت و منابع نهجالبلاغه مطرح میشود.
حجتالاسلام والمسلمین ربانی گفت: برای فهم دقیق منبعشناسی نهجالبلاغه باید بدانیم که عالمان مسلمان در طول تاریخ با سخنان امیرالمؤمنین حضرت علی (علیهالسلام) به شیوههای گوناگون مواجه شدهاند و هر گروه نقشی متفاوت در حفظ این میراث عظیم ایفا کرده است.
وی افزود: عدهای از دانشمندان، صرفاً به جمعآوری خطبهها، نامهها و کلمات قصار امام علی(علیهالسلام) همت گماشتند که در اصطلاح میتوان آنان را «جامعان کلمات علوی» نامید. گروهی دیگر، به شرح و تفسیر این کلمات پرداختند و آثار شرحی متعددی پدید آوردند. دسته سوم، کسانی بودند که نهجالبلاغه سید رضی را محور قرار داده و آنچه از نظر سید رضی فوت شده یا در کتاب او نیامده بود، با عنوان مستدرکنویسی یا مستدرک علی نهجالبلاغه گردآوری کردند. گروه چهارم نیز به مستندسازی پرداختند؛ یعنی به شناسایی منابع، اسناد و مأخذ سخنان امیرالمؤمنین حضرت علی( علیهالسلام) اهتمام ورزیدند.
استاد حوزه علمیه خراسان با بیان اینکه پرداختن به منبعشناسی نهجالبلاغه، پاسخی علمی به برخی شبهات تاریخی است، خاطرنشان کرد: متأسفانه برخی نویسندگان، در گذشته و دوران معاصر، ادعاهایی نادرست درباره نهجالبلاغه مطرح کردهاند. از جمله ابن خلکان، عالم قرن هفتم و هشتم، در کتاب وفیاتالاعیان، نهجالبلاغه را به سید مرتضی نسبت داده و حتی مدعی شده که این اثر، انشای اوست؛ در حالی که این سخن مشتمل بر دو خطای جدی است.
وی ادامه داد: در دوران معاصر نیز افرادی مانند احمد امین مصری، در آثاری همچون فجرالاسلام و ضحیالاسلام، با رویکردی متعصبانه، اصالت نهجالبلاغه را زیر سؤال بردهاند. در برابر این ادعاها، دانشمندان شیعه و اهلسنت بهصورت مستند ثابت کردهاند که قرنها پیش از ولادت سید رضی و سید مرتضی، سخنان حضرت علی( علیهالسلام) بهطور گسترده جمعآوری و نقل شده است.
سنت کتابت حدیث در سیره اهلبیت(علیهمالسلام)
حجتالاسلام والمسلمین ربانی با تأکید بر پیشینه ریشهدار کتابت حدیث در مکتب اهلبیت (علیهمالسلام) گفت: یکی از افتخارات بزرگ شیعه این است که از نخستین لحظات، به کتابت حدیث عنایت ویژه داشته است.کِتابُ علی یا الجامِعَه که به املای پیامبر اکرم( صلیاللهعلیهوآله) و به قلم امیرالمؤمنین حضرت علی (علیهالسلام) نگاشته شد، از کهنترین میراثهای مکتوب اسلامی است و همواره مورد استناد ائمه (اطهار علیهمالسلام) قرار داشته است.
وی افزود: در روایتی آمده است که حضرت زهرا (سلاماللهعلیها)، نوشتههای پیامبر اکرم را همسنگ حسن و حسین (علیهماالسلام ) دانستند؛ زیرا بدون ثبت سنت نبوی، حقیقت امامت نیز برای جامعه روشن نمیشد. این نگاه، نشاندهنده جایگاه بیبدیل نوشتن حدیث در خانواده اهلبیت (علیهمالسلام) است.
استاد حوزه علمیه خراسان در ادامه با اشاره به شیوههای ثبت سخنان امیرالمؤمنین حضرت علی(علیهالسلام) بیان کرد: حضرت علی (علیهالسلام)در بسیاری از موارد، خطبهها و نامههای خود را به کاتبان املا میفرمودند و پس از نگارش، دستور میدادند متن برای ایشان قرائت شود تا از صحت آن اطمینان حاصل گردد. عهدنامه مالک اشتر نمونه بارز این فرآیند است که نسخههای مختلف آن در منابع گوناگون مانند نهجالبلاغه، تحفالعقول و دعائمالاسلام موجود است.
معرفی چهرههای پیشگام در جمعآوری کلمات علوی
وی با استناد به کتابهای رجالی، بهویژه رجال نجاشی، اسامی شماری از نخستین راویان و مصنفانی را که به ثبت و ضبط سخنان امام علی (علیهالسلام) پرداختهاند، برشمرد و گفت: شخصیتهایی چون اصبغ بن نباته، از یاران خاص حضرت علی (علیهالسلام)، حارث اعور همدانی، عبدالعزیز بن یحیی جلودی، عبدالعظیم حسنی، محمد بن خالد برقی، هشام بن محمد کلبی، نصر بن مزاحم منقری، محمد بن عمر واقدی، محمد بن حسن صفار، حسن بن شعبه حرانی، ابن واضح یعقوبی، مسعودی، محمد بن یعقوب کلینی و شیخ صدوق، هر یک به نوعی در انتقال و حفظ خطبهها، نامهها و کلمات امیرالمؤمنین حضرت علی(علیهالسلام) نقشآفرین بودهاند.
حجتالاسلام والمسلمین ربانی تأکید کرد: نهجالبلاغه، اثری گزینشی است که سید رضی با ذوق ادبی و نگاه بلاغی خود، بخشهایی از میراث گسترده علوی را انتخاب کرده است. این کتاب هرگز مدعی جامعیت نبوده و همین امر سبب شد تا پس از تألیف آن، موج گستردهای از شرحنویسی، مستدرکنویسی و مستندسازی در میان عالمان شکل بگیرد.
وی خاطرنشان کرد: پیش از سید رضی، صدها خطبه از امیرالمؤمنین حضرت علی (علیهالسلام) میان مردم شهرت داشته و حتی بسیاری از آنها از حفظ نقل میشده است. ازاینرو، دانشمندان آن عصر گمان نمیبردند که این میراث در معرض فراموشی قرار گیرد.
استاد حوزه علمیه خراسان با اشاره به انبوه شواهد تاریخی تصریح کرد: وجود دهها کتاب، صدها روایت و نامهای بیشمار از راویان و مصنفان پیش از سید رضی، پاسخی قاطع و مستند به ادعاهای نادرست ابن خلکان و احمد امین مصری است. این منابع نشان میدهد که نهجالبلاغه ریشهای عمیق در تاریخ حدیث، ادب و اندیشه اسلامی دارد و نسبت دادن آن به انشای غیر امیرالمؤمنین حضرت علی (علیهالسلام)، فاقد پشتوانه علمی است.
وی در پایان با اشاره به تلاشهای پژوهشگرانی همچون مرحوم آیتالله علامه عزیزالله عطاردی در احصای منابع پیشینی نهجالبلاغه، خاطر نشان کرد: پژوهشهای منبعشناسانه و بینرشتهای در این حوزه می تواند گسترش یابد و نهجالبلاغه، بهعنوان گنجینهای فراتاریخی، بیش از پیش به جهانیان معرفی شود.