اخلاق و فقه در یک منظومه قرار دارند

به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، آیت الله علیرضا اعرافی مدیر حوزه های علمیه در همایش ملی فقه و اخلاق که پیش از ظهر امروز در دانشگاه قرآن و حدیث برگزار شد، با قرائت دعای «خاب الوافدون» از دعاهای ماه رجب و تشریح آن گفت: همه راه های غیر خدا بسته و همه ابواب به سوی خدا بی نهایت است و این راه های باز نباید انسان را فریب دهد بلکه ممکن است استدراج باشد.

وی با اشاره به نسبت بین فقه و اخلاق این دو علم را در یک منظومه دانست و گفت: در درون یک علم همینطور است که گاهی بین مباحث تعارض و تفاوت پیش می آید اما در عین حال در یک منظومه هستند. بخشی از جدایی علوم به یک معنا حقیقی است و به معنای دیگر قراردادی است. به تناسب گسترش مسائل است که گاه بخشی از مباحث یک علم را جدا می کنیم و می گوییم که الان دو علم است. تمایز علوم از آن جهت حقیقی است که هر کدام یک مبحثی را پوشش می دهند و به یک معنا قراردادی است زیرا در یک منظومه قرار دارند.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی با بیان اینکه تمایز و وحدت در یک منظر و از یک نگاه حقیقی هستند و از منظر دیگر یک نگاه اعتباری و قراردادی که بر آن حاکم است. ممکن است کسی بگوید اخلاق جز فقه است اما بابی در فقه است. وحدت و تفکیک مانعی از منظومه واحد و حاکمیت مقاصد یگانه نیست.

وی در ادامه مقدمه خود از ارتباط فقه و اخلاق به شکل موجود سخن گفت و با شمارش سه نظریه خاطرنشان کرد: در یک نظریه فقه و اخلاق را از هم مستقل می دانند و حیث موضوع را کاملا جدا می دانند. در نظر دیگر این دو علم را کاملا یکی می دانند و اخلاق را از جایی جوشیده می داند که در آن فقه نبوده است. یک نگاه میانه با طیف های مختلف وجود دارد که معتقد است هسته های سختی وجود دارد که بخش های فراوانی است که باید در فقه بیاید و البته بخش های جدایی نیز وجود دارد. از نظر من سومی درست است.

آیت الله اعرافی در ادامه خاطرنشان کرد: در این هسته های سخت جدا هم روابطی وجود دارد. مثلا اگر بگوییم بررسی فضیلت و رذیلت هسته سخت اخلاق است و حتی در افعال هم روابط فنی تحلیلی وجود دراد که می توان از روان شناسی هم استفاده کرد و روایات ما نیز دریای عمیقی در این حوزه ها دارند که این آثار را باید در فقه دید. راه برای اینکه هسته های ثابت سخت در دو طرف داشته باشیم که در دیگری نمی گنجد وجود دارد اما روابط نیز وجود دارد.

وی با اشاره به احکام پنج گانه فقهی گفت: در محدوده احکام تکلیفی فقه، احکام خمسه وجود دارد و احکام استحباب و تنزیهی هستند که نشان می دهد فقه اشاره به اخلاق هم دارد. درجات الزام نیز اهتمام فقیه را تنظیم می کند و الزام و غیر الزام تفاوت دارد. نکته دوم نیز تعمیم فعل مکلف به افعال جوانحی افزون بر افعال جوارحی است و قابل دفاع است. دور نیست که بگوییم احکام خمسه برای احکام جوانحی پیاده می شود و رفتارهای باطنی در دایره شمول فقه می تواند قرار گیرد.

عضو مجلس خبرگان رهبری با بیان اینکه فقه اعتقادات نیز وجود دارد، بیان داشت: با همان نظم فقهی در حوزه اعتقادات می توان وارد شد مثلا کسب کدام عقیده واجب است زیرا عقیده می تواند با مقدمات اختیاری انجام شود و اختیاری بودن شی در اغلب موارد به تحصیل شرایط است. «کتاب الاعتقاد» در میان ابواب فقهی به شدت نیاز است. فقه به معنای عام داریم که صفات و احکام را می گیرد و گاه فقه به معنای خاص داریم که می تواند شامل اعتقادات نیز باشد.

آیت الله اعرافی گفت: اگر بگوییم اخلاق هم صفات و افعال را در بر می گیرد باید گفت در افعال اخلاقی یک نگاه فقهی وجود دارد: همه افعال می تواند با رویکرد فقهی مورد بحث قرار گیرد. صفات اعم از فضائل و رذائل تحصیل و اجتناب از آن در بسیاری از موارد اختیاری است و فقه می تواند ورود کند و باید ورود کند. مثلا «تحصیل کن»، «اجتناب کن»، «کاهش بده» و «افزایش بده» از اوامر اخلاقی هستند که می تواند اختیاری باشد و به صفات تعلق گیرد و فقه باید به آن بپردازد.

وی در ادامه با بیان اینکه توسعه در فعل اختیاری نسبت به افعال جوانحی در کنار افعال جوارحی وجود دارد، ادامه داد: کسی که آن را بپذیرد قبول خواهد داشت که همه مسائل کلامی و اخلاقی منظر فقهی دارد و سبب گشایش ابواب جدید در فقه می شود. فقها فرموده اند اعتقاد به بسیاری از ویژگی هایی که در خصوص قیامت آمده است به آن مستحب شمرده شده است. پدیده های درونی هم می تواند موضوع احکام وضعی بشود. منظر ما تعیین حکم و استقرار ثواب و عقاب است که می توانیم ابواب جدیدی را بگشاییم که از کلام وام بگیریم.