نقش ماه شعبان در تسهیل گذار معنوی به ماه رمضان

به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، ماه شعبان در سنت اسلامی، نه تنها یک ماه تقویمی، بلکه یک دوره انتقالی معنوی با کارکردهای روان‌شناختی و عرفانی تعریف شده است. این ماه به عنوان "مقدمه ورود به ماه رمضان"، فضایی برای آماده‌سازی فرد در سه بعد شناختی، عاطفی و رفتاری فراهم می‌کند. یادداشت حاضر با تحلیل محتوای بیانات مذهبی، به بررسی نقش شعبان در ایجاد آمادگی برای ورود به ماه رمضان می‌پردازد.

ابعاد کارکردی ماه شعبان

شعبان ماه "تطهیر دلها و نورانی کردن دلها با استغفار و دعا" است. این فرآیند را می‌توان معادل پالایش هیجانی-اخلاقی در روان‌شناسی دینی دانست. استغفار به عنوان یک مکانیسم مؤثر برای کاهش احساس گناه و ایجاد آرامش درونی عمل می‌کند و فضای روانی فرد را از بارهای منفی پیشین پاک می‌سازد. این پاکسازی، پیش‌نیاز ضروری برای دریافت "برکات بی‌پایان ماه رمضان" است.

امام صادق علیه السلام فرمود: کسی که در هر روز از شعبان هفتاد بار بگوید «استغفر الله الذی لا اله الا هو الرحمن الرحیم الحی القیوم و اتوب الیه» در افق مبین نوشته می شود راوی گوید عرض کردم افق مبین چیست؟ فرمود: جلگه ای است است در مقابل عرش و در آن نهرهایی است که بعدد ستارگان جام در آن ها ریخته شده است.(ثواب الأعمال و عقاب الأعمال ج ۱، ص ۱۶۵) 

کارکرد انگیزشی (بشارت و شادی)

توصیف شعبان به عنوان "ماه بشارتها و شادی‌ها"، حاکی از ایجاد انگیزش مثبت برای ورود به ماه پرتلاش رمضان است. این نگاه، ماه رمضان را نه به عنوان دورۀ رنج و محدودیت، بلکه به عنوان موسمی از لطف و برکت معرفی می‌کند. این رویکرد، از فرسودگی معنوی جلوگیری کرده و احساس اشتیاق را تقویت می‌نماید.

کارکرد تربیت عرفانی (کمال انقطاع)

درخواست‌های مطرح شده در مناجات شعبانیه (مانند: "هب لی کمال الانقطاع الیک")، بیانگر هدف نهایی این ماه است: کسب حالت انقطاع و توجه تام به خداوند. این مفهوم در عرفان اسلامی، به معنای کاهش وابستگی به غیر خدا و تقویت حالت "حضور دل" است. ماه شعبان با تمرین‌های معنوی سبک‌تر (مانند روزه‌های مستحب، دعا)، بستر تربیتی تدریجی برای دستیابی به این حالت در ماه رمضان فراهم می‌کند.

کارکرد جبرانی و امیدبخشی

عبارت«اَللهُمَّ اِن لَم تَکُن غَفَرتَ لَنا فیما مَضی مِن شَهرِ شَعبانَ فَاغفِر لَنا فیما بَقیَ مِنه» "اگر در گذشته شعبان ما را نبخشیدی، در باقیمانده آن ما را بیامرز" نشان‌دهنده یک چارچوب زمانی انعطاف‌پذیر و امیدبخش است. این بیان، هم مسئولیت‌پذیری فرد را یادآوری می‌کند و هم با تأکید بر رحمت الهی، از یأس جلوگیری می‌نماید. این ویژگی، به ویژه برای افرادی که بخشی از ماه را از دست داده‌اند، انگیزه لازم برای استفاده از فرصت باقیمانده را ایجاد می‌کند.

ماه شعبان در اکوسیستم معنوی اسلام، یک پروسه آماده‌سازی هوشمندانه محسوب می‌شود. این ماه با ترکیب کارکردهای پالایشی، انگیزشی، تربیتی و جبرانی، گذار روانی-معنوی فرد از زندگی عادی به فضای فشرده عبادتی ماه رمضان را تسهیل می‌کند. این رویکرد تدریجی، از شوک معنوی جلوگیری کرده و احتمال تداوم و عمق‌بخشی به اعمال ماه رمضان را افزایش می‌دهد.  

از منظر روان‌شناسی دین، این دوره می‌تواند به عنوان یک مداخله معنوی مبتنی بر زمان در نظر گرفته شود که به تقویت تاب‌آوری معنوی، تنظیم هیجانات و افزایش تعهد دینی می‌انجامد.

حامد میرزاخان