انقلاب اسلامی در اوج «جاهلیت مدرن» شکل گرفت/ چالش اصلی، نبرد جهانبینیهاست
به گزارش خبرنگار سرویس سیاسی خبرگزاری رسا، حجت الاسلام و المسلمین دکتر سیدمحمدحسین هاشمیان، عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) و رئیس میز اسلامیسازی علوم انسانی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه در سخنانی به مناسبت چهل و هفتمین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی در مسجد امام صادق علیه السلام به تحلیل جایگاه و عظمت انقلاب اسلامی پرداخت.
وی گفت: اگر بخواهیم عظمت انقلاب اسلامی را درک کنیم، باید بفهمیم این انقلاب در چه زمانهای و در چه مقطعی از تاریخ رخ داد و چه تاثیری بر روند تکاملی تاریخ گذاشت. همچنین باید بدانیم در چه موقعیت جغرافیایی، یا به تعبیر اهل سیاست، در چه موقعیت ژئوپلیتیکی و ژئواستراتژیکی به وقوع پیوست. از نظر مکانی، انقلاب در کشوری اتفاق افتاد که در طول تاریخ چند هزار سالهاش همواره نقطه اتصال شرق و غرب بوده است؛ از روزگار راه ابریشم تا امروز که مسئله خاورمیانه، انرژی و نفت مطرح است، ایران جایگاهی طلایی داشته است.
حجت الاسلام و المسلمین هاشمیان افزود: به همین دلیل همواره برای ابرقدرتها موضوعیتی ویژه داشته است. در دوره طاغوت، آمریکا ایران را ژاندارم منطقه میدانست؛ کشوری که میتواند این منطقه استراتژیک را حفظ کند و منافع آمریکا را تامین نماید. امروز هم طمع دارند، نه فقط به خاطر منابع عظیم نفت، گاز و معادن، بلکه به دلیل همان موقعیت جغرافیایی کمنظیر. اگر کسی ایران را در اختیار داشته باشد، میتواند بر شرق و غرب عالم تاثیر بگذارد. اینکه گفته میشود آمریکا میخواهد ایران را ببلعد، ریشه در همین موقعیت مکانی دارد.
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) ادامه داد: البته بحث امشب ما تنها درباره موقعیت جغرافیایی نیست؛ هرچند روشن است که انقلاب اسلامی در نقطهای حساس از جهان رخ داد و منافع شرق و غرب را به چالش کشید. طبیعی است که وقتی ایران به استقلال و آزادی رسید، آنان که از آن منتفع بودند، برای بازپسگیری این موقعیت دندان تیز کنند. اما نکته دقیقتر، زمان تاریخی وقوع انقلاب است.
رئیس میز اسلامیسازی علوم انسانی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم تشریح کرد: برای فهم این موضوع، به تعبیری از قرآن کریم در سوره احزاب توجه میکنیم. خداوند خطاب به همسران پیامبر میفرماید در خانههایتان بمانید و مانند جاهلیت اولی تبرج نکنید. تعبیر «جاهلیت اولی» این پرسش را ایجاد میکند که آیا جاهلیت دیگری هم در پیش است؟ وقتی قرآن نازل شد و رسول خدا مبعوث گردید، در جزیرهالعرب جاهلیتی حاکم بود. اما این تعبیر نشان میدهد تاریخ میتواند دورههای مشابهی را تجربه کند.
حجت الاسلام و المسلمین هاشمیان اظهار داشت: این نگاه قرآنی به ما میآموزد که تاریخ دارای فراز و فرود و دورههای نور و ظلمت است. بنابراین برای فهم عظمت انقلاب اسلامی، باید آن را در بستر تاریخیاش دید؛ در مقطعی که جهان گرفتار نوعی جاهلیت مدرن و سلطه قدرتهای بزرگ بود و این انقلاب توانست مسیر تازهای پیش روی تاریخ بگشاید.
وی افزود: شنیدهاید که جاهلیت اول چه وضعیتی داشت؟ دورهای بود که دختران را ننگ میدانستند و زندهبهگور میکردند. قبایل سالها بر سر یک شتر با هم میجنگیدند و به کشتار یکدیگر افتخار میکردند. بیسوادی، بیخردی و خشونت بر فضای جامعه حاکم بود. در چنین شرایطی پیامبر اکرم مبعوث شد. خود آن حضرت فرمود که میان دو جاهلیت برانگیخته شده است؛ یکی همین جاهلیت نخستین و دیگری جاهلیتی که پس از او بشر با آن روبهرو خواهد شد.
جاهلیت دوم در دل تمدن مدرن شکل گرفته است
عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) ادامه داد: پس باید اول بفهمیم جاهلیت چیست و ویژگیهایش کدام است، سپس ببینیم جاهلیت دوم چگونه شکل میگیرد و چه نسبتی با اولی دارد. به باور گوینده، جاهلیت دوم همان وضعیتی است که امروز بشر با آن دستبهگریبان است. انسان معاصر تمدن مدرن را بنا کرده، از نظر فناوری در اوج است؛ میتوان در کمتر از بیستوچهار ساعت از شرق عالم به غرب آن سفر کرد. ابزارهای ارتباطی و امکانات رفاهی گسترش یافتهاند. اما در مقابل، وقتی به اخلاق، معنویت، حفظ محیط زیست و سلامت روحی جامعه نگاه میکنیم، نوعی افول و فساد دیده میشود.
حجت الاسلام و المسلمین هاشمیان تصریح کرد: قرآن کریم برای جاهلیت چهار ویژگی بیان میکند که در جاهلیت اول وجود داشت و به اعتقاد گوینده، در جاهلیت دوم نیز دیده میشود. پیامبر با جاهلیت اول مبارزه کرد و تا حد زیادی بساط آن را جمع نمود، اما فرمود پیش از ظهور، بشر دوباره با جاهلیتی دیگر روبهرو میشود. این جاهلیت دوم به تعبیر سخنران، همین دوران کنونی است.
وی در ادامه گفت: نخستین ویژگی که در آیه سوره احزاب آمده، «تبرج جاهلیت» است؛ یعنی خودنمایی و جلوهگری. تبرج به این معناست که انسان بخواهد دیده شود و خود را به نمایش بگذارد. در آیه خطاب به زنان است، اما این خصلت اختصاص به زن ندارد؛ در روزگار ما زن و مرد هر دو گرفتار آن شدهاند. بسیاری دوست دارند زندگی خصوصی خود را در معرض دید دیگران بگذارند. نمونهاش شبکههای اجتماعی است که اساس آن بر دیدهشدن بنا شده است. افراد تصاویر سفر، جشن تولد، خریدها و جزئیات زندگی خود را منتشر میکنند تا دیده شوند.
حجت الاسلام و المسلمین هاشمیان افزود: در جاهلیت اول، این جلوهگری محدود به بازارها و فضای واقعی بود، اما در جاهلیت دوم با وجود فضای مجازی چند برابر شده است. اکنون امکان نمایش دائمی و گسترده فراهم شده و میل به خودنمایی تقویت شده است. این همان ویژگیای است که قرآن از آن نهی میکند.
وی بیان کرد: در تعالیم دینی حتی پوشیدن لباس شهرت، یعنی لباسی که برای جلب توجه و برترینمایی باشد، نکوهش شده است. در روایات آمده چنین لباسی در قیامت جامهای از آتش خواهد شد. این نشان میدهد که مبانی دینی نسبت به روحیه تبرج و تفاخر حساساند. با این حال، در عصر حاضر مدگرایی و نمایش سبک زندگی، حتی در حوزه پوشش و حجاب، به شکلهای جدیدی مانند «استایل» و جلوههای مدرن بروز یافته است.
حجت الاسلام و المسلمین هاشمیان اظهار داشت: بنابراین نخستین شاخصه جاهلیت، همین خودنمایی و میل افراطی به دیدهشدن است؛ ویژگیای که در جاهلیت اول وجود داشت و در جاهلیت دوم به مراتب گستردهتر و پیچیدهتر شده است.
وی افزود: ویژگی دیگری از جاهلیت که هم در صدر اسلام وجود داشت و هم در جاهلیت مدرن دیده میشود، مسئله «حکم جاهلی» است. قرآن میفرماید: «أفحکم الجاهلیه یبغون»؛ آیا مردم به دنبال حکم و قانون جاهلیت هستند؟ یعنی مبنای قانونگذاری و تنظیم زندگی فردی و اجتماعی خود را از کجا میگیرند؟ از هدایت الهی یا از معیارهای جاهلی؟
بازگشت به معیارهای جاهلی پس از رحلت پیامبر(ص)
حجت الاسلام و المسلمین هاشمیان گفت: در جاهلیت نخست، قوانین و رسوم بر پایه تعصب، سنسالاری و زور بود. در حوزه ازدواج، دختران را مجبور میکردند و حتی زندهبهگور میساختند. قرآن صریحاً از این رفتارها نهی کرد. در خطبه فدکیه نیز حضرت زهرا سلاماللهعلیها به همین بازگشت به حکم جاهلیت اشاره کردند؛ اینکه پس از پیامبر(ص)، به جای تمسک به حکم الهی درباره ولایت امیرالمؤمنین، به معیارهای جاهلی مانند سن بیشتر و ظواهر قبیلهای رجوع شد. در حالی که آیه «الیوم اکملت لکم دینکم…» نشان میداد نصب ولایت، حکم خداست نه عرف جاهلی.
وی گفت: پس حکم جاهلیت یعنی اداره جامعه بر اساس معیارهایی غیرالهی و برخاسته از تعصبات و خواستههای نفسانی. در روزگار ما نیز همین مسئله دیده میشود. گوینده مثال میزند که در برخی کشورها برای روابط همجنس، عنوان «خانواده» به کار میرود و قانونگذاری رسمی انجام میشود. به تعبیر او، این نمونهای از حکم جاهلیت دوم است؛ یعنی تبدیل اموری که با فطرت و حتی غرایز مشترک انسان و حیوان سازگار نیست، به قانون رسمی و غیرقابل نقد. او تجربهای را نقل میکند که در سفر تبلیغی به کشوری اروپایی، به او تذکر دادهاند از نقد این مسائل خودداری کند، زیرا قانون اجازه نمیدهد و ممکن است با برخورد مواجه شود. این وضعیت را نشانهای از حاکمیت حکم جاهلی در عصر جدید میداند؛ عصری که به نام آزادی بیان، نقد برخی قوانین ممکن نیست.
حجت الاسلام و المسلمین هاشمیان افزود: بنابراین دومین شاخصه جاهلیت، قانونگذاری و تنظیم حیات اجتماعی بر اساس مبانی غیرالهی است؛ چه در گذشته و چه امروز، با این تفاوت که در جاهلیت دوم این امر سازمانیافتهتر و رسمیتر جلوه میکند.
وی ادامه داد: سومین ویژگی که قرآن بیان میکند، «ظن جاهلی» است. در آیه ۱۵۴ سوره آلعمران، پس از واقعه جنگ احد، خداوند به حال گروهی اشاره میکند که گمانهای نادرست و غیرحق درباره خدا داشتند؛ «یظنون بالله غیر الحق ظن الجاهلیه». شأن نزول آیه مربوط به ماجرای احد است؛ جایی که مسلمانان ابتدا پیروز شدند اما به سبب تخلف برخی از دستور پیامبر، ورق برگشت و خسارتهایی مانند شهادت حمزه سیدالشهدا و جراحت پیامبر رخ داد. در این شرایط، عدهای دچار تردید شدند و با خود گفتند اگر اختیار امور با ما بود، چنین نمیشد.
حجت الاسلام و المسلمین هاشمیان گفت: قرآن این نگاه را «گمان جاهلی» مینامد؛ یعنی بدگمانی به وعده الهی و تحلیل حوادث صرفاً بر اساس محاسبات ظاهری. در مقابل، مؤمنان حقیقی حوادث را در چارچوب سنتهای الهی میبینند و ایمانشان متزلزل نمیشود.
وی افزود: پس سه مؤلفه تا اینجا روشن شد: تبرج جاهلی، حکم جاهلی و ظن جاهلی. به باور سخنران، این شاخصهها هم در جاهلیت اول وجود داشت و هم در جاهلیت دوم، با این تفاوت که در عصر مدرن به شکل گستردهتر و پیچیدهتری بروز یافته است.
حجت الاسلام و المسلمین هاشمیان بیان داشت: پس از شکست در احد، مسلمانان اندوهگین بودند؛ شهدا را دفن کرده و زخمیها را با خود به مدینه بازمیگرداندند. قرآن میفرماید خداوند بعد از آن غم، حالتی از امنیت و آرامش بر شما نازل کرد؛ «نعاساً» یعنی نوعی چرت و آرامش که ترس و اضطراب را از دلها برداشت. گروهی از مؤمنان در همان وضعیت سخت، آرام گرفتند و حتی لحظهای خوابشان برد؛ نشانه اینکه دلشان به وعده الهی مطمئن بود. در تفاسیر، از جمله نقل ابنعباس، آمده که این آرامش شامل امیرالمؤمنین نیز میشد؛ با اینکه شکست خورده بودند، دلهره نداشتند. انسان مضطرب خوابش نمیبرد، اما وقتی تکیهگاهش خدا باشد، حتی در بحران هم آرام است.
سوءظن به وعدههای الهی نشانه جاهلیت است
وی گفت: در مقابل، گروهی دیگر همچنان در فضای جاهلی بودند؛ جانشان برایشان مهمتر از خدا و پیامبر بود. قرآن درباره آنان میگوید «یظنون بالله غیر الحق ظن الجاهلیه»؛ به خدا گمان نادرست داشتند. میگفتند اگر کار دست ما بود چنین نمیشد، یا وعدههای خدا و رسول فریب بوده است. منافقان پس از شکست شروع به القای یأس کردند؛ بعد از پیروزی بدر و آن همه غنیمت، اکنون با هفتاد شهید و مجروح بازگشته بودند و زمینه برای بدگمانی فراهم بود. این بدگمانی به خدا و وعدههای الهی، یکی از ویژگیهای جاهلیت است.
حجت الاسلام و المسلمین هاشمیان افزود: بدگمانی به خدا از بزرگترین گناهان است؛ هم در زندگی فردی و هم اجتماعی. در زندگی فردی، وقتی انسان به وعدههای الهی بیاعتماد شود، دچار همین ظن جاهلی شده است. خدا میفرماید انفاق کنید، فقیر نمیشوید؛ خمس و زکات بدهید، مال شما افزون میشود. اگر کسی بگوید نه، اینها برنمیگردد، در واقع به وعده الهی سوءظن دارد. در بعد اجتماعی نیز چنین است؛ جامعهای که برای حق بایستد و به میدان بیاید، نصرت الهی را خواهد دید. اگر ملتی باور نداشته باشد که خدا ربّ العالمین است و جهان را اداره میکند، در بحرانها میلرزد.
حجت الاسلام و المسلمین هاشمیان اظهار داشت: برخی حتی قائلاند خدا خالق است اما ربوبیت ندارد؛ یعنی جهان را رها کرده است. اما در نماز هر روز میخوانیم «الحمدلله رب العالمین»؛ یعنی خدا تدبیرکننده و ادارهکننده عالم است. اگر این باور در دل باشد، ترس جایی ندارد. وقتی فرماندهان شهید میشوند یا دشمن تهدید میکند، کسی که به خدا متصل است دچار اضطراب نمیشود. آرامش چهره رهبران الهی در سختترین شرایط، ناشی از همین اتصال است. آنان میدانند هیچ قدرتی مستقل از اراده خدا نیست.
وی افزود: برای توضیح این معنا، گاه به عظمت آفرینش اشاره میشود؛ از زمین تا خورشید و کهکشانها که در برابر عظمت الهی ناچیزند. وقتی انسان بداند در چنین نظام عظیمی، تدبیر به دست خداست، دیگر خود را تنها و بیپناه نمیبیند. قرآن میفرماید عزت از آنِ خداست؛ کسی که به او تکیه کند، عزت مییابد و ترس از دلش رخت برمیبندد.
حجت الاسلام و المسلمین هاشمیان بیان کرد: در روز عاشورا، شعار سیدالشهدا «لا حول و لا قوه الا بالله» بود؛ یعنی هیچ نیرو و حرکتی جز به اراده خدا نیست. این شعار، نفی هر قدرت مستقل و اثبات توکل کامل بر خداست. بنابراین سومین ویژگی جاهلیت، سوءظن به خدا و وعدههای اوست؛ بدگمانیای که در احد دیده شد و در هر زمان میتواند تکرار شود، اگر ایمان به ربوبیت الهی در دلها سست گردد.
وی افزود: قدرتهای طاغوتی مانند نمرود، فرعون و حتی حکومتهای معاصر، هرچند در اوج قدرت باشند، از سنتهای الهی خارج نیستند. قرآن میفرماید چهبسا خداوند دشمنان را هلاک کند؛ برای خدا کاری ندارد که مقتدرترین افراد را به زمین بزند. اما این امر بر اساس «سنت الهی» انجام میشود. یکی از این سنتها «املا» است؛ یعنی مهلت دادن. آیه میفرماید گمان نکنید مهلتی که به کافران داده میشود به سود آنهاست، بلکه این مهلت برای افزایش طغیانشان است. پس تأخیر در مجازات، نشانه رضایت الهی نیست.
حجت الاسلام و المسلمین هاشمیان اظهار داشت: این بحث با شرایط امروز تطبیق داده شد؛ اینکه در بحرانها، مانند جنگ یا فشارهای اقتصادی، عدهای در دل مردم ترس میاندازند: قحطی میشود، دشمن حمله میکند، ذخیره کنید و نگران باشید. قرآن دقیقاً چنین موقعیتهایی را توصیف میکند و هشدار میدهد که بدگمانی به خدا نداشته باشید. در سوره آلعمران آمده که برخی پس از سختیها گفتند «متی نصرالله؟»؛ یاری خدا کجاست؟ اما پاسخ قرآن این است که «ألا إن نصرالله قریب»؛ یاری خدا نزدیک است. گاهی فشارها آنقدر شدید میشود که حتی پیامبران و مؤمنان به مرز استغاثه میرسند، اما این مقدمه گشایش است.
حجت الاسلام و المسلمین هاشمیان بیان کرد: سؤال دیگری که مطرح میشود این است: اگر ما بر حقیم، چرا دچار خشکسالی یا مشکلات میشویم، در حالی که کشورهای غیرمؤمن از نعمت و رفاه برخوردارند؟ پاسخ این شبهه در سوره انعام، آیات ۴۲ تا ۴۴ بیان شده است. قرآن دو سنت متفاوت الهی را توضیح میدهد؛ یکی درباره جامعهای که راه کفر و انکار را برگزیده و دیگری درباره جامعهای که هنوز امید هدایت در آن هست.
وی افزود: در آیه ۴۴ میفرماید وقتی تذکرات الهی را فراموش کردند، «فتحنا علیهم أبواب کل شیء»؛ درهای هر نعمتی را بر آنها گشودیم. نعمتهای مادی، رفاه، باران، امکانات و قدرت به وفور در اختیارشان قرار گرفت تا سرمست شوند. اما هنگامی که در اوج شادی و غفلت بودند، ناگهان گرفتارشان کردیم و به یأس افتادند. این همان سنت «استدراج» و «املا» است؛ افزایش نعمت برای غرق شدن بیشتر در غفلت، تا جایی که بازگشتی باقی نماند.
حجت الاسلام و المسلمین هاشمیان تصریح کرد: در مقابل، آیه ۴۲ درباره گروهی دیگر میفرماید ما آنان را به سختی و رنج دچار کردیم «لعلهم یتضرعون»؛ شاید تضرع کنند و بازگردند. این سختیها نشانه بیمهری نیست، بلکه نشانه توجه و فرصت بازگشت است. بنابراین، کمبودها و دشواریها برای جامعهای که ظرفیت هدایت دارد، میتواند عامل بیداری باشد.
وی ادامه داد: پس تفاوت روشن است: جامعهای که به کلی از مسیر حق رویگردان شده، ممکن است در ظاهر از نعمتهای فراوان برخوردار شود، اما این رفاه پایدار نیست و ناگهان پایان مییابد؛ مانند فرعون که تا لحظه غرق شدن در اوج قدرت بود و ایمان آوردنش سودی نداشت. اما جامعهای که هنوز پیوندی با حق دارد، ممکن است با ابتلا و سختی مواجه شود تا رشد کند و متوجه خطاهایش گردد.
حجت الاسلام و المسلمین هاشمیان گفت: بر این اساس، نباید وفور نعمت در جایی را دلیل حقانیت و نه کمبود را نشانه بطلان دانست. معیار، سنتهای الهی و نوع مواجهه انسان با نعمت و نقمت است.
وی افزود: بر اساس این بیان، سختیها و ابتلاها جزو سنتهای الهی است. جامعهای که هنوز امید هدایت در آن وجود دارد، برای رشد نیازمند آزمون است. در روایتی از امام کاظم علیهالسلام آمده که مؤمن مانند کفه ترازوست؛ هرچه ایمانش سنگینتر شود، بلاهایش نیز بیشتر میشود. یعنی افزایش ایمان با افزایش امتحان همراه است. بنابراین قرار نیست انسان در دنیا چنان در رفاه و آسایش باشد که دچار غفلت شود. گاهی خداوند انسان را در فراز و نشیب قرار میدهد تا اتصالش حفظ شود و به مسیر بازگردد. اما درباره گروهی دیگر، همان «اخذنا بغته» رخ میدهد؛ ناگهان گرفتار میشوند.
حجت الاسلام و المسلمین هاشمیان بیان کرد: در ادامه آیات مربوط به احد، قرآن به گمان جاهلی اشاره میکند؛ عدهای میگفتند کاش از خانه بیرون نمیآمدیم و در جنگ شرکت نمیکردیم. پاسخ قرآن این است: «قل إن الأمر کله لله»؛ همه امور در دست خداست. آنان در دل سخنانی داشتند که آشکار نمیکردند و میگفتند اگر حق با ما بود، کشته نمیدادیم. قرآن میفرماید حتی اگر در خانههایتان میماندید، کسانی که مرگ بر آنان مقدر شده بود، به محل مرگشان میرسیدند. مرگ گریزی ندارد؛ اگر اجل برسد، در همان بستر نیز انسان از دنیا میرود. پس فرار از میدان، مرگ را عقب نمیاندازد.
حجت الاسلام و المسلمین هاشمیان تاکید کرد: هدف این رخدادها امتحان است: «لیبتلی الله ما فی صدورکم». خداوند میخواهد در موقعیتهای سخت، حقیقت ایمان آشکار شود. در زمان آرامش، بسیاری ادعای استقامت میکنند، اما هنگام سختی، عیار ایمان مشخص میشود. این ابتلا برای سنجش شجاعت، توکل و پایداری است. خدا به درون دلها آگاه است، اما حوادث بیرونی میدان بروز این واقعیتهاست.
وی افزود: تا اینجا سه ویژگی جاهلیت بیان شد: تبرج جاهلی، حکم جاهلی و ظن جاهلی. چهارمین ویژگی «حمیت جاهلی» است؛ یعنی تعصب کور، خشم، نخوت و کینهتوزی. این حالت در جاهلیت نخست وجود داشت و در زمان حاضر نیز دیده میشود. نوعی خشونت و غرور افراطی که حتی از کشتن و آزار فراتر میرود و به انتقامجویی همراه با تحقیر میانجامد.
حجت الاسلام و المسلمین هاشمیان تاکید کرد: در اسلام حتی با دشمن نیز حد و مرز رعایت میشود. درباره ابنملجم که امیرالمؤمنین را ضربت زد، سفارش شد اگر قصاص شد، فقط همان یک ضربه زده شود و از مثلهکردن پرهیز گردد. این نشان میدهد که روح تعصب کور و خشونت بیضابطه، از نگاه اسلام مردود است. در مقابل، حمیت جاهلی نوعی برتریطلبی و کینه است که میخواهد طرف مقابل را نابود و تحقیر کند.
وی افزود: بنابراین چهارمین شاخصه جاهلیت، همین تعصب و نخوت همراه با خشونت است؛ ویژگیای که در گذشته وجود داشت و در دوره جدید نیز با جلوههای متفاوت دیده میشود.
«حمیت جاهلی» از تاریخ تا امروز ادامه دارد
حجت الاسلام و المسلمین هاشمیان گفت: «حمیت جاهلی» یادآور رفتارهای خشن دوران جاهلیت نخست است؛ همان روحیهای که در تاریخ با نمونههایی چون هند جگرخوار شناخته میشود. امروز نیز جلوههایی از همین کینه و خشونت دیده میشود و شباهت آن با جاهلیت اول برای انسان شگفتآور است. قرآن در سوره فتح میفرماید: «جعل الذین کفروا فی قلوبهم الحمیه حمیه الجاهلیه»؛ کافران در دلهایشان تعصب و نخوت جاهلی داشتند، اما خداوند این حالت را از اهل ایمان زدود.
وی بیان کرد: در عاشورا، این تفاوت بهروشنی دیده شد. سپاه مقابل با کینه و حمیت جاهلی رفتار کرد؛ تنها به کشتن بسنده نکردند، بلکه پیکرها را مثله کردند و زیر سم اسبان بردند. این فراتر از جنگ است و نشان از تعصب کور دارد. در مقابل، امام حسین علیهالسلام حتی در آن شرایط برای هدایت دشمنان دعا میکرد. این تفاوت میان روحیه ایمانی و حمیت جاهلی است.
حجت الاسلام و المسلمین هاشمیان گفت: در سیره امیرالمؤمنین نیز همین نگاه دیده میشود. در عهدنامه مالک اشتر آمده است که مردم یا برادر دینی تو هستند یا در آفرینش همانند تو؛ حتی اگر مسلمان نباشند، انساناند و باید حرمتشان حفظ شود. این رویکرد نشان میدهد که اسلام حتی در برابر دشمن، کرامت انسانی را رعایت میکند. در مقابل، رفتارهای خشونتآمیز و لذت بردن از آزار و کشتار، جلوه همان حمیت جاهلی است.
حجت الاسلام و المسلمین هاشمیان گفت: نمونههای معاصر خشونت، از جنگها تا جنایات تکاندهنده، نشان میدهد که این روحیه تعصب و قساوت نهتنها از بین نرفته، بلکه گاه پیچیدهتر و گستردهتر شده است. قرآن هشدار میدهد که اگر انسان از مسیر هدایت دور شود، ممکن است به چنین سقوطی برسد؛ جایی که به رفتار خود نیز افتخار کند.
وی بیان کرد: پس چهار ویژگی جاهلیت چنین بود: تبرج جاهلی، حکم جاهلی، ظن جاهلی و حمیت جاهلی. این خصوصیات در جاهلیت نخست وجود داشت و در عصر جدید نیز به شکلی دیگر تکرار میشود.
حجت الاسلام و المسلمین هاشمیان تاکید کرد: بر این اساس، بحث به جایگاه انقلاب اسلامی در زمان و مکان رسید. از نظر مکانی، روشن است که ایران در منطقهای حساس قرار دارد؛ اما از نظر زمانی، انقلاب در اوج جاهلیت دوم رخ داد. پیامبر اکرم مأمور بود جاهلیت اول را برچیند. در عصر حاضر، انقلاب اسلامی خود را مقدمهای برای مقابله با جاهلیت ثانی میداند؛ نه با جنگ مستقیم، بلکه با به چالش کشیدن مبانی فکری و تمدنی آن.
وی اظهار داشت: چالش اصلی تنها بر سر منابع یا مسائل اقتصادی نیست، بلکه نزاع بر سر جهانبینی است. انقلاب اسلامی مدعی است که نگاه مادیگرایانه و تمدن مبتنی بر آن، بشر را به سمت اضمحلال میبرد و باید الگوی دیگری ارائه شود؛ الگویی که محدود به جهان اسلام نیست و هر آزادیخواهی میتواند مخاطب آن باشد.
حجت الاسلام و المسلمین هاشمیان گفت: در عین حال، مشکلات داخلی مانند ضعف در عدالت اقتصادی یا سوءتدبیرها انکار نمیشود. حتی در بیانیه گام دوم نیز به کمکاریها اشاره شده است. وجود تبعیض یا فاصله طبقاتی، اشکالاتی است که باید اصلاح شود. اما این کاستیها نباید با اصل جهتگیری و ماهیت انقلاب خلط شود. نقد عملکردها یک موضوع است و ارزیابی مبنای فکری و تمدنی موضوعی دیگر.
وی گفت: مواسات یعنی اینکه اگر بر کسی از سوی تو تنگی و فشار آمد، تو او را یاری کنی. امام حسین فرمود مواسات رکن ایمان است. اگر کسی اهل ایمان باشد، باید اهل مواسات هم باشد. معنایش چیست؟ در زیارت حضرت عباس میخوانید «المواسی اخاه بنفسه»؛ یعنی برادری که با جان خود مواسات میکند. مواسات یعنی هر چه برای خودت میخواهی برای برادر و خواهر ایمانیات هم بخواهی، نه اینکه فقط لحاف را به سر خودت بکشی و به دیگران توجهی نداشته باشی. کمی فکر کنیم؛ اگر من بروم فروشگاه و چند برابر نیازم روغن و برنج بردارم، همین رفتارهاست که شروع هجوم و تورم میشود. یعنی ما هم در الگوی رفتاری خودمان مسئولیم.
حجت الاسلام و المسلمین هاشمیان تصریح کرد: اگر مثل دهه شصت همان همدلی و همراهی را داشته باشیم، بحرانها و شوکها آسانتر مدیریت میشود. در بعضی شاخصها وضعیت ما خوب بوده؛ در کرونا بسیاری از جامعهشناسان تصور میکردند ایران دچار بحران میشود، اما در غرب مردم ماسک از هم میدزدیدند و به جان هم میافتادند، در حالی که در ایران کمکهای همدلانه شکل گرفت، مساجد بستههای معیشتی آماده کردند و مردم به هم کمک کردند. این روحیه باید حفظ شود؛ چون مواسات رکن ایمان است.
ترس از دشمن جایز نیست؛ انحراف، عامل سلطه بیگانگان است
حجت الاسلام و المسلمین هاشمیان گفت: مردم وظیفه خود را انجام میدهند، مسئولان هم باید با تدبیر و توکل به خدا عمل کنند. از این دشمن جز ارعاب کاری برنمیآید. قرآن میفرماید از آنها نترسید، از من بترسید. از انحراف از صراط مستقیم بترسید؛ اگر منحرف شوید، آنها مسلط میشوند. این سنت الهی است.
وی تصریح کرد: امروز با شبکههای اجتماعی جریان ترسآفرینی و یأسآفرینی تقویت شده است. گاهی ناخودآگاه پیامی به دست ما میرسد که اثر منفی میگذارد. نباید هر پیامی را خواند و نباید هر پیامی را منتشر کرد. جامعه بیش از هر چیز به امید و آرامش نیاز دارد. قرآن میفرماید «فأنزل الله من بعد الغم أمنة نعاسا»؛ یعنی بعد از اندوه، آرامش نازل میشود. نباید جامعه را مدام تهییج کرد.
حجت الاسلام و المسلمین هاشمیان تاکید کرد: آنها بیشتر نمایش رسانهای انجام میدهند. یک اندیشمند غربی مثل بودریار جنگ خلیج فارس را تحلیل کرد و گفت آن جنگ هم بیشتر بعد رسانهای داشت و آمریکا میخواست قدرتنمایی کند، مخصوصاً بعد از فروپاشی شوروی در سال ۱۹۹۱. این فضا، فضای ارعاب رسانهای است. جریان رسانهای آنها میخواهد امپراتوری خود را احیا کند، پس راهبرد رسانهای ما هم باید درست باشد.
وی افزود: قرآن درباره منافقان، بیماردلان و مرجفون میگوید اگر دست برندارند، با آنها برخورد میشود. مرجفون یعنی کسانی که اراجیف میگویند و مردم را میترسانند. این جریان از صدر اسلام بوده، اما امروز با شبکههای اجتماعی گستردهتر شده است.
حجت الاسلام و المسلمین هاشمیان تاکید کرد: امیدواریم خدا توفیق دهد در این مقطع حساس به امام زمان خدمت کنیم و شرمنده خون شهدا نشویم. امروز تکلیف ما این است که در صحنه باشیم؛ حتی همین راهپیمایی هم اجر دارد. قرآن میفرماید هر قدمی که در راهی برداشته شود که دشمنان خدا را خشمگین کند، عمل صالح نوشته میشود. حتی اگر تشنگی و سختی باشد، پاداش دارد. یعنی همین حضور و راه رفتن هم بیحساب نیست. خدایا در فرج امام زمان(عج) تعجیل بفرما، ما را مشمول دعای او قرار بده، این انقلاب را به انقلاب امام زمان(عج) متصل کن، شهدای انقلاب و مدافعان حرم و امنیت را مهمان امام حسین(ع) قرار بده، اموات مؤمنین را بیامرز، مرزها را حفظ کن و شر دشمنان را به خودشان بازگردان.