مجلس غایبان؛ مشروعسازی ولیعهد نقش بر آب شد
در پاییز سال ۱۳۵۲، خبر سفر ولیعهد جوان، رضا پهلوی، به مشهد مقدس، دستگاههای امنیتی و اجرایی استان خراسان را به تکاپو انداخته بود. برنامهریزی برای استقبالی باشکوه در حرم امام رضا (ع) در دستور کار قرار گرفت. بخشی از این نمایش، برنامهای برای حضور پرطنین و پرصلابت علما و وعاظ سرشناس مشهد در صفوف استقبالکنندگان بود. دعوتنامهها برای ۲۸ نفر از بزرگان و خطبای طراز اول شهر ارسال شد. قرار بود این حضور، نمادی از پیوند ناگسستنی تاج و تخت پهلوی با عقیده و ایمان مردم، و تأییدی دینی بر ولیعهد باشد.
اما وقتی روز موعود، سیزدهم مهر ماه فرا رسید، در میان جمعیت حاضر، جای خالی تعداد قابل توجهی از چهرههای شاخص مذهبی به شدت به چشم میخورد. از ۲۸ دعوت شده، ۱۸ تن از علما و وعاظ، با وجود دعوت رسمی استانداری، در مراسم حاضر نشده بودند. غیبت آنان، همچون لکهای تیره بر نقاشی آرمانی حکومت از این پیوند ناشدنی بود.
ساواک خراسان، که از پیش از مراسم نسبت به احتمال این خودداریها مشکوک بود، بلافاصله پس از برگزاری مراسم، گزارش خود را تهیه و فهرست مفصلی از غایبان به مرکز ارسال کرد. در گزارشی دیگر، شهربانی کل کشور نیز با حیرت و نگرانی این غیبت جمعی را به رئیس ساواک منعکس کرد. اما آنچه در پشت این آمار و ارقام نهفته بود، دلایل و توجیهات این غیبتها بود که ساواک با پیگیری خاص خود به برخی از آنها دست یافته بود. بر اساس یادداشتهای مأموران، این دلایل فراتر از عذرهای معمولی بود و پرده از عمق بیاعتمادی و حتی تحقیر برخی از این علما نسبت به تشریفات حکومتی برمیداشت.
برای مثال، آیتالله حاج سید جواد فقیه سبزواری با صراحت بیان کرده بود: «چون در نظر داشتند مرا در محوطه موزه نگهدارند و بعضی از روحانیون که از هر لحاظ از من پایینتر هستند در داخل حرم، و این اهانت به من میشد، نیامدم». این بیان، نه تنها نشاندهنده حساسیت بر جایگاه اجتماعی و منزلت دینی بود، بلکه نشان میداد که تنظیم کنندگان مراسم، نتوانسته یا نخواستهاند احترام لازم را برای بزرگان مذهبی قائل شوند.
آیتالله سید محمدباقر فقیه سبزواری نیز دلیل خود را بیاحترامی مأمورین گارد شاهنشاهی در گذشته عنوان کرده بود. حاج فیض گنابادی، نحوه دعوت و قرار روحانیون و برنامه تنظیمی را ناپسند دانسته و آن را دلیل عدم حضورش خوانده بود. حتی آنانی که عذر موجه میآوردند، مانند سید حسن آیتاللهزاده اردبیلی که ادعا کرد دعوتنامه به دستش نرسیده، یا ضیاءالواعظین که گفت مأموران پلیس مانع حضورش شدهاند، به گونهای غیرمستقیم بر بیسامانی، عدم تدبیر یا حتی عمدی بودن شرایطی که منجر به غیبت آنان شده، تأکید داشتند.
این مجموعه اظهارات و رفتارها، حکایت از یک توافق نانوشته و هماهنگی غیرمستقیم در میان گروهی از علمای مشهد داشت. امتناع از شرکتی که میتوانست به مثابه به رسمیت شناختن و تأیید ولیعهد تعبیر شود. آنان با وجود فشارها و خطرات احتمالی، ترجیح دادند به جای حضور در "موکب والاحضرت"، در خانهها و مساجد خود بمانند. سکوت و غیبت آنان، بلندتر از هر هلهله استقبال، فریاد میزد که تاج و تخت پهلوی، به ویژه در شخص ولیعهد جوان، نزد این طیف از روحانیت، از مشروعیت دینی و مردمی برخوردار نیست.
اسناد ساواک درباره این واقعه، نه تنها گزارش یک نافرمانی اداری، بلکه ثبت شکستی نمادین برای پروژه مشروعیتسازی حکومت است. این مدارک تاریخی نشان میدهند که سالها قبل از انقلاب ۱۳۵۷، بنیان مشروعیت نظام پهلوی در چشم بخشی از نهاد مذهب، به شدت سست و غیرقابل پذیرش بود، و این عدم پذیرش، گاه در قالب امتناع از شرکت در مراسمی ظاهراً عادی، خود را به نمایش میگذاشت.
نخست وزیری
سازمان اطلاعات و امنیت کشور
تاریخ: ۵۲/۹/۲۲
موضوع: غیبت عدهای از روحانیون در مراسم استقبال از موکب والاحضرت ولایتعهد
بازگشت به ... این ساواک قبلا از عدم شرکت عدهای از روحانیون در مراسم استقبال از والاحضرت همایون رضا پهلوی ولایتعهد ایران در تاریخ ۱۳/۷/۵۲ مسبوق بوده و نامبردگان مورد شناسایی میباشند که مراتب مورد نظر موضوع تحقیق و علت عدم شرکت آنان روشن که بدینوسیله فهرست صورت اسامی روحانیون مذکور پیوست تقدیم میگردد.
در خبر شماره معطوفی ردیف ۶ سید مرتضی ذبیحی که در کلیه مراسم شرکت و افتخار خواندن زیارت نامه در پیشگاه والا حضرت را داشته و ردیف ۱۰ محمود روحانی که حاضر بوده است جزو غایبین محسوب و ردیفهای ۴ و ۱۳ و ۱۸ نیز در بین روحانیون مشهد شناخته نشده است.
رئیس ساواک استان خراسان. شیخان
گزارش خبر
شهربانی کل کشور اعلام داشته
از طرف استانداری استان خراسان از ۲۸ نفر روحانیون و وعاظ طراز اول مشهد دعو. ت به عمل آمده بود که روز ۵۲/۷/۱۳ در مراسم استقبال از والاحضرت همایون رضا پهلوی ولایتعهدی ایران حضور به هم رسانند.
۱۸ نفر از دعوت شدگان به شرح زیر از شرکت در مراسم خودداری کردهاند.
۱-حاج سید جواد آیت اله زاده سبزواری- ۲- حاج محمدعلی آیت اله زاده میلانی- ۳- حاج سید حسن آیت اله زاده اردبیلی- ۴- شیخ اسماعیل نازی- ۵- آقای شریعتمداری (ضیاء الواعظین) - ۶- حاج سید مرتضی ذبیحی- ۷- حاج فیض گنابادی- ۸- حاج محمد نصرالهی- ۹- احمد روحانی- ۱۰- محمود روحانی- ۱۱- محمدحسن شریعتی کرمانی- ۱۲- شیخ رضا نوغانی- ۱۳- شریعتمداری- ۱۴- حاج محمدضادق سعیدی- ۱۵- حاج سیدحسین انوار- ۱۶- سید حسین عندلیبی- ۱۷- حاج سید محمدباقر فقیه سبزواری- ۱۸- شریعتمداری
ملاحظات
باتوجه به این که گزارشی در این زمینه از آن ساواک واصل نگردیده علیهذا مراتب بهمنظور تعیین چگونگی موضوع و شناسایی و تهیه و ارسال مشخصات کامل نامبردگان اعلام میگردد.
فهرست صورت اسامی علما و روحانیونی که در مراسم استقبال از موکب والاحضرت ولایتعهد در تاریخ ۵۲/۷/۱۳ خودداری نمودهاند.
۱-حاج سید محمدعلی میلانی – عمدا حاضر تشده
۲-شریعتی کرمانی (عمدا حاضرنشده)
۳-سیدحسین انوار
۴-میرزا محمدنقی فقاهتی
۵-محمدصادق سعیدی
۶-سخندان
۷-جواد عارفی
۸-سید حسین عندلیب
۹-شیخ احمد روحانی
۱۰- حاج سید جواد فقیه سبزواری- اظهار مینماید، چون در نظر داشتند مرا در محوطه موزه نگهدارند و بعضی از روحانیون که از هر لحاظ از من پایینتر هستند در داخل حرم و این اهانت به من میشد نیامدم.
۱۱- سید محمدباقر فقیه سبزواری اظهار مینماید. چون در گذشته مامورین گارد شاهنشاهی به من بی احترامی نمودند نیامدم.
۱۲- فیض گنابادی اظهار مینماید نحوه دعوت و قرار روحانوین و برنامه تنظیمی خوب نبود لذا حاضر نشدم.
۱۳- سید حسن آیت اله زاده اردبیلی. عذر موجه ظهار مینماید. دعوت نامه را به من ندادهاند و محل و ساعت و روز شرکت نبوده و الا منتهای آرزوی مت زیارت نور چشم ملت ایران است.
۱۴- ضیاءالواعظین عذر موجه- اظهار مینماید. آرزوی زیارت والاحضرت را داشتم ولی مأمورین پلیس نگذاشتند بیایم.
۱۵- شیخ رضا نوغانی.
۱۶- شیخ محمد نصرالهی
۱۷- شیخ اسمعیل نمازی