انواع تحریف در رسانه و ارتباطات
حجت الاسلام علی مخدوم عضو گروه مطالعات اجتماعی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در گفتوگو با خبرنگار سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، به آسیبشناسی تحریف پرداخت و گفت: اگر خبری فاقد ویژگیهای هفتگانه باشد، دچار تحریف میشود. تحریف سه نوع دارد:
1- خطای ناخواسته: انتشار اطلاعات نادرست بدون قصد فریب. این خطا گناه ندارد، ولی باید جبران شود.
2- تحریف آگاهانه: رسانه با قصد فریب، خبر را با جزئیات یا ترکیبی نادرست تنظیم میکند. این مصداق دروغ است
3- آسیب هدفمند (دیپفیک): بدترین نوع تحریف که در آن اطلاعات به ظاهر درست را هنرمندانه و با قصد آسیب کنار هم میچینند تا جای قاتل و شهید، مجرم و مظلوم عوض شود. این کار فتنه و تهمت است و اعتماد عمومی را متزلزل میکند.
چارچوببندی (فریمینگ) مشروع و نامشروع
حجتالاسلام مخدوم در پاسخ به این سؤال که آیا هر نوع چارچوببندی در رسانه غیراخلاقی است، گفت: چارچوببندی مشروع و اخلاقی نیز وجود دارد. فریم اخلاقی که «فریم توضیحی» نام دارد، زمینه را برای فهم بهتر فراهم میکند و فکتها و شواهد را به صورت کامل ارائه میدهد. مثلاً صداوسیما در پوشش راهپیماییها با نمایش تصاویر متنوع، مصاحبه و زیرنویس، فریم توضیحی ایجاد میکند. همچنین اولویتبندی ارزشی (مثل تقدم خبر رهبری بر قیمت کالا) و داستانپردازی مستند برای انتقال واقعیت از مصادیق چارچوب مشروع است.
وی افزود: در مقابل، چارچوب نامشروع دارای سه ویژگی است:
۱. فریم گمراهکننده (ایجاد برداشت نادرست)
۲. تداعی مسموم (کنار هم قرار دادن عناصر بیربط مانند تشکر مسئول از مردم و سپس یادآوری گرانی تخممرغ)
۳. حذف ساختاری (حذف سیستماتیک دیدگاههای مخالف)
معیارهای جداسازی چارچوب اخلاقی از غیراخلاقی
این مدرس دانشگاه با استفاده از همان شاخصهای قول سدید، معیارهایی برای تشخیص فریم مشروع بیان کرد:
1- کمال اطلاعات: در چارچوب اخلاقی، همه جنبههای مهم حفظ میشود؛ در غیراخلاقی، حذف عمدی صورت میگیرد.
2- صحت عناصر: در چارچوب اخلاقی، همه اجزای خبر درست است؛ در غیراخلاقی، حتی یک جزء نادرست باعث فریب میشود.
3- شفافیت: در چارچوب اخلاقی، تفسیر از خبر جدا میشود و مخاطب متوجه تمایز میگردد؛ در غیراخلاقی، ادعای عینیت دروغین مطرح است.
4- زمینه واقعی: در چارچوب اخلاقی، زمینه واقعی وقوع خبر روشن میشود؛ در غیراخلاقی، زمینه گمراهکننده انتخاب میشود.
نیت اطلاعرسانی در مقابل نیت گمراهسازی
وی در پاسخ به این پرسش که «آیا سوگیری خبر با معیارهای قول سدید منافات دارد؟» گفت: تقریباً هیچ رسانهای بدون سوگیری نیست، اما سوگیری زمانی مجاز است که چهار شرط رعایت شود: جنبههای مهم حذف نشود، اجزا صادقانه بیان گردد، مخاطب تحلیل را با خبر قاطی نکند، و در زمینه واقعی اطلاعرسانی انجام شود. بنابراین چارچوببندی اجتنابناپذیر است، اما باید اخلاقی باشد.
پشتوانه قرآنی و مسئولیت فردی
حجتالاسلام مخدوم در پایان به آیه ۳۶ سوره اسراء «إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ کُلُّ أُولئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْئُولاً» اشاره کرد و گفت: گوش، چشم و قلب - یعنی آنچه میشنویم و بازنشر میکنیم، آنچه میبینیم و تأیید مینماییم، و آنچه باور میکنیم - همه مسئولیتآفرین هستند. این آیه پشتوانه محکمی برای قول سدید است و از نظر روشی، رسانه را به اخلاقیزیستی دعوت میکند.
وی افزود: امروزه هرچه بیشتر درک کنیم که زبان سازنده واقعیت است، نه صرفاً بازتابدهنده آن، مسئولیت اخلاقی ما سنگینتر میشود. کسی که به اخلاق ارتباطی متعهد است، میداند که کلماتش واقعیت روانی و ذهن طرف مقابل را میسازند. بنابراین در انتخاب واژگان، به ویژه در قالب برچسبها، دقت میکند. این جنبه اخلاقی میتواند تضمینکننده پیامها، ارتباطات و رسانه معقولتری در جامعه باشد.
حجت الاسلام مخدوم در ادامه به آسیبشناسی تحریف پرداخت و گفت: اگر خبری فاقد ویژگیهای هفتگانه باشد، دچار تحریف میشود. تحریف سه نوع دارد:
1- خطای ناخواسته: انتشار اطلاعات نادرست بدون قصد فریب. این خطا گناه ندارد، ولی باید جبران شود.
2- تحریف آگاهانه: رسانه با قصد فریب، خبر را با جزئیات یا ترکیبی نادرست تنظیم میکند. این مصداق دروغ است.
3- آسیب هدفمند (دیپفیک): بدترین نوع تحریف که در آن اطلاعات به ظاهر درست را هنرمندانه و با قصد آسیب کنار هم میچینند تا جای قاتل و شهید، مجرم و مظلوم عوض شود. این کار فتنه و تهمت است و اعتماد عمومی را متزلزل میکند.
چارچوببندی (فریمینگ) مشروع و نامشروع
حجتالاسلام مخدوم در پاسخ به این سؤال که آیا هر نوع چارچوببندی در رسانه غیراخلاقی است، گفت: چارچوببندی مشروع و اخلاقی نیز وجود دارد. فریم اخلاقی که «فریم توضیحی» نام دارد، زمینه را برای فهم بهتر فراهم میکند و فکتها و شواهد را به صورت کامل ارائه میدهد. مثلاً صداوسیما در پوشش راهپیماییها با نمایش تصاویر متنوع، مصاحبه و زیرنویس، فریم توضیحی ایجاد میکند. همچنین اولویتبندی ارزشی (مثل تقدم خبر رهبری بر قیمت کالا) و داستانپردازی مستند برای انتقال واقعیت از مصادیق چارچوب مشروع است.
وی افزود: در مقابل، چارچوب نامشروع دارای سه ویژگی است:
۱. فریم گمراهکننده (ایجاد برداشت نادرست)
۲. تداعی مسموم (کنار هم قرار دادن عناصر بیربط مانند تشکر مسئول از مردم و سپس یادآوری گرانی تخممرغ)
۳. حذف ساختاری (حذف سیستماتیک دیدگاههای مخالف
معیارهای جداسازی چارچوب اخلاقی از غیراخلاقی
این مدرس دانشگاه با استفاده از همان شاخصهای قول سدید، معیارهایی برای تشخیص فریم مشروع بیان کرد:
1- کمال اطلاعات: در چارچوب اخلاقی، همه جنبههای مهم حفظ میشود؛ در غیراخلاقی، حذف عمدی صورت میگیرد.
2- صحت عناصر: در چارچوب اخلاقی، همه اجزای خبر درست است؛ در غیراخلاقی، حتی یک جزء نادرست باعث فریب میشود.
3- شفافیت: در چارچوب اخلاقی، تفسیر از خبر جدا میشود و مخاطب متوجه تمایز میگردد؛ در غیراخلاقی، ادعای عینیت دروغین مطرح است.
4- زمینه واقعی: در چارچوب اخلاقی، زمینه واقعی وقوع خبر روشن میشود؛ در غیراخلاقی، زمینه گمراهکننده انتخاب میشود.
نیت اطلاعرسانی در مقابل نیت گمراهسازی
وی در پاسخ به این پرسش که «آیا سوگیری خبر با معیارهای قول سدید منافات دارد؟» گفت: تقریباً هیچ رسانهای بدون سوگیری نیست، اما سوگیری زمانی مجاز است که چهار شرط رعایت شود: جنبههای مهم حذف نشود، اجزا صادقانه بیان گردد، مخاطب تحلیل را با خبر قاطی نکند، و در زمینه واقعی اطلاعرسانی انجام شود. بنابراین چارچوببندی اجتنابناپذیر است، اما باید اخلاقی باشد.
پشتوانه قرآنی و مسئولیت فردی
حجتالاسلام مخدوم در پایان به آیه ۳۶ سوره اسراء «إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ کُلُّ أُولئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْئُولاً» اشاره کرد و گفت: گوش، چشم و قلب - یعنی آنچه میشنویم و بازنشر میکنیم، آنچه میبینیم و تأیید مینماییم، و آنچه باور میکنیم - همه مسئولیتآفرین هستند. این آیه پشتوانه محکمی برای قول سدید است و از نظر روشی، رسانه را به اخلاقیزیستی دعوت میکند.
وی افزود: امروزه هرچه بیشتر درک کنیم که زبان سازنده واقعیت است، نه صرفاً بازتابدهنده آن، مسئولیت اخلاقی ما سنگینتر میشود. کسی که به اخلاق ارتباطی متعهد است، میداند که کلماتش واقعیت روانی و ذهن طرف مقابل را میسازند. بنابراین در انتخاب واژگان، به ویژه در قالب برچسبها، دقت میکند. این جنبه اخلاقی میتواند تضمینکننده پیامها، ارتباطات و رسانه معقولتری در جامعه باشد.