عقلانیت کاربردی به مثابه راهکار توسعه در اندیشه شهید لاریجانی

به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، حجت‌الاسلام محمدتقی سبحانی، رئیس پژوهشکده کلام اهل‌بیت (ع) پژوهشگاه قرآن و حدیث، در نشست علمی «کلام سیاسی و حکمرانی دینی در اندیشه شهید دکتر علی لاریجانی» که در این پژوهشگاه برگزار شد، با تبیین محورهای فکری شهید لاریجانی، «عقلانیت» را کلیدواژه بنیادین اندیشه وی دانست و آن را عامل پر کردن خلأ میان نظریه و عمل در جوامع اسلامی معرفی کرد.

حجت‌الاسلام سبحانی با اشاره به پیشینه علمی شهید لاریجانی اظهار داشت: شهید لاریجانی متفکری تحصیل‌کرده در رشته فلسفه غرب بود که تسلط عمیقی بر فلسفه اسلامی و معارف دینی و شیعی داشت. نقطه کانونی اندیشه ایشان «الهیات سیاسی» یا کلام سیاسی بود و مفهوم «عقلانیت» به عنوان بنیادی‌ترین مبحث در سخنرانی‌ها و یادداشت‌های او تکرار می‌شد.

وی با بیان اینکه واژه عقلانیت در ادبیات فارسی کمتر از ادبیات غربی و اندیشمندان عرب رواج داشته است، افزود: شهید لاریجانی تمایز دقیقی میان «تعقل» و «عقلانیت» قائل بود. تعقل به معنای بکارگیری عقل برای رسیدن به حقیقت است که در آیات و روایات نیز بر آن سفارش شده، و همچنین به معنای«تدبیر» و «تقدیر» و اداره حیات اجتماعی است. و شهید لاریجانی بیشتر برا این جنبه دوم از معنایی عقلانیت تاکید داشت.

رئیس پژوهشکده کلام اهل‌بیت (ع) ادامه داد: بسیاری از اندیشمندان جهان اذعان دارند که مسلمانان در مرحله نظری اشکالی ندارند، اما در عرصه عمل و تطبیق اندیشه‌های اسلامی با چالش مواجه‌اند. با وجود اینکه مسلمین بیشترین ذخایر طبیعی و سرمایه‌های مادی جهان را در اختیار دارند، اما نتوانسته‌اند از این ظرفیت‌ها بهره‌برداری کنند. این خلأ بزرگ تنها با استقرار «عقلانیت» پر می‌شود.

حجت الاسلام سبحانی تصریح کرد: ریشه بسیاری از ناهماهنگی‌ها در علوم انسانی و اسلامی، فقدان عقلانیت است. علوم انسانی غربی ریشه و غایت خود را در «عینیت» می‌داند و ارزش آن زمانی محقق می‌شود که مشکلی را حل کند. جمهوری اسلامی ایران با ایجاد توجه ویژه به عقلانیت، مسئله‌ای نوین در جهان پدید آورد؛ عقلانیتی که توانست ساحت «نظر» و «اخلاق» را به میدان بیاورد.

وی با اشاره به نقش دو نهاد حوزه و دانشگاه در این مسیر گفت: چگونگی به میدان آوردن این دو ساحت، حاصل تعامل حوزه (که متولی نظریه‌پردازی است) و دانشگاه (که به دنبال ارائه راهکارهاست) می‌باشد. شهید لاریجانی با دو ویژگی برجسته شناخته می‌شد: نخست، پژوهشگری پیگیر و پرتلاش در حوزه اندیشه و دانش، و دوم، مسئولیتی عمل‌گرا، اهل مطالعه و مشورت با تمامی جریانات که دانش را به راهکارهای اجرایی تبدیل می‌کرد.

حجت‌الاسلام سبحانی در بخش دیگری از سخنان خود به مواضع شهید لاریجانی در برابر دو جریان فکری اشاره کرد و افزود: ایشان در مسیر خود با دو جریان اصلی درگیر بود؛ نخست، جریان سکولاریسم که به دلیل ندیدن پاسخگویی دین، به سکولاریت روی آوردند، در حالی که شهید لاریجانی که تدینی عمیق داشت، معتقد بود اسلام پاسخگوی تمام نیازهاست. جریان دوم، جریان نفی‌کننده عقل بود.

وی با تأکید بر دیدگاه‌های توسعه‌ای شهید لاریجانی خاطرنشان کرد: از منظر ایشان، مسئله اصلی «توسعه همه‌جانبه ملی» است، نه تقلید از توسعه غربی. راهکار تحقق این توسعه، «عدالت اجتماعی در عرصه عمل» و قرار دادن «تکنولوژی و علم» به عنوان زیربنای توسعه ملی است.

حجت الاسلام سبحانی در پایان نتیجه‌گیری کرد: شهید لاریجانی یک انسان آرمانیِ دور از دسترس نبود، بلکه تجربه‌ای میدانی و کاربردی در عرصه عقلانیت داشت و شخصیت ایشان ترکیبی متوازن از دانش نظری و عمل‌گرایی بود که می‌توان الگویی مناسب برای حکمرانی دینی ارائه دهد.