رهبر شهید، روشنفکری دینی را با عقلانیت، تعبد و هویت بومی تعریف می‌کرد

 

این استاد دانشگاه تهران، با اشاره به ریشه‌های تاریخی روشنفکری در ایران افزود: از نگاه رهبر شهید، بخشی از جریان روشنفکری در ایران، به‌ویژه از دوره قاجار، دچار نوعی تقلید سطحی از غرب شد و گمان کرد که لازمه پیشرفت، کنار گذاشتن دین، فرهنگ بومی، آداب و رسوم ایرانی و حتی تغییر ظواهر زندگی به سبک غربی است.

 

دکتر محمدرضایی تصریح کرد: این در حالی است که در منطق رهبر شهید، اسلام نه‌تنها مانع علم و عقلانیت نیست، بلکه انسان را به علم‌آموزی، حقیقت‌جویی و تبعیت از عقل دعوت می‌کند؛ از همین رو، مخالفت با فرهنگ دینی و اسلامی، در بسیاری موارد ناشی از ناآگاهی یا تأثیرپذیری تقلیدی از تجربه غرب بوده است.

 

وی ادامه داد: رهبر شهید معتقد بود روشنفکران دوره قاجار و پس از آن، در بسیاری موارد به جای فهم دقیق شرایط تاریخی و فرهنگی ایران و جهان اسلام، صرفاً الگوهای غربی را بدون تأمل بازتولید می‌کردند؛ در حالی که زمینه‌های شکل‌گیری آن اندیشه‌ها در غرب، با جهان اسلام تفاوت اساسی داشت و نمی‌شد همان نسخه‌ها را بدون توجه به اقتضائات بومی در ایران پیاده کرد.

 

این استاد فلسفه دین دانشگاه تهران با اشاره به تحلیل رهبر شهید از جریان روشنفکری در دوره پهلوی گفت: به باور ایشان، در دوره رضاخان بخشی از روشنفکران به توجیه‌گران سلطنت و استبداد تبدیل شدند و برای حکومت، ایدئولوژی‌سازی کردند. پس از شهریور ۱۳۲۰ نیز بخش قابل توجهی از آنان به جریان‌های وابسته، از جمله حزب توده، گرایش یافتند و در نتیجه از استقلال فکری و هویتی فاصله گرفتند.

 

وی افزود: رهبر شهید، یکی از ویژگی‌های مهم روشنفکری سکولار را ناسازگار دانستن عقلانیت و تعبد می‌دانست؛ در حالی که در نگاه ایشان، این دو نه‌تنها تعارضی با یکدیگر ندارند، بلکه می‌توانند در منظومه‌ای واحد و متعادل جمع شوند.

 

دکتر محمدرضایی با اشاره به علل فاصله گرفتن برخی روشنفکران از نظام اسلامی اظهار داشت: از نگاه رهبر شهید، بخشی از مخالفت‌ها با نظام اسلامی، ریشه در آن دارد که اسلام صرفاً به حوزه فردی محدود نمی‌شود، بلکه برای عرصه اجتماعی نیز ضوابط و احکام دارد. از این رو، کسانی که با برخی مفاسد اخلاقی یا سبک زندگی ناسازگار با احکام دینی خو گرفته‌اند، طبعاً نمی‌توانند با نظامی که خود را ملتزم به ارزش‌های اسلامی می‌داند، همراهی کنند.

 

وی ادامه داد: رهبر شهید همچنین معتقد بود که برخی تردیدها نسبت به شعارهای نظام و نیز دنیاطلبی، از جمله عواملی بود که حتی بعضی از روشنفکران دینی را نیز از جریان اصیل انقلاب اسلامی دور کرد.

 

این استاد دانشگاه تهران با اشاره به نقد رهبر شهید بر ظاهربینی برخی روشنفکران گفت: ایشان تأکید داشت که پیشرفت علمی، هیچ ارتباطی با نوع لباس، ظاهر و سبک پوشش غربی ندارد. به گفته رهبر شهید، این تصور که تغییر لباس و کنار گذاشتن سنت‌های فرهنگی می‌تواند عامل توسعه و پیشرفت باشد، برداشتی سطحی و نادرست است؛ چراکه بسیاری از بزرگان تمدن اسلامی و بنیان‌گذاران علوم، با همین هویت و پوشش فرهنگی خود، به قله‌های علم و تفکر رسیده‌اند.

 

محمدمحمدرضایی در ادامه با اشاره به نگاه رهبر شهید به افکار و مسائل جدید اظهار داشت: برخلاف برخی برداشت‌ها، ایشان از طرح و بررسی اندیشه‌های نو استقبال می‌کرد و معتقد بود حوزه‌های علمیه باید به‌صورت نهادینه با افکار جدید مواجه شوند، آنها را بشناسند و مورد بحث و نقد قرار دهند.

 

این استاد فلسفه دین دانشگاه تهران خاطرنشان کرد: این رویکرد نشان می‌دهد که رهبر شهید نه‌تنها از مواجهه علمی با اندیشه‌های جدید هراسی نداشت، بلکه بر ضرورت شناخت دقیق آنها و پاسخ‌گویی عالمانه و نهادینه به شبهات و مکاتب نوپدید تأکید می‌کرد.