پیام حوزه پیشرو و سرآمد، منشور ورود حوزه به عصر تمدن نوین اسلامی است
حجتالاسلام مهدی مشکیباف، استاد حوزه و دانشگاه و استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم، در گفتوگو با خبرنگار گروه سیره امامین انقلاب خبرگزاری رسا، در تبیین پیام اردیبهشتماه ۱۴۰۴ رهبر شهید انقلاب درباره صدمین سالگرد تأسیس حوزه علمیه قم، این پیام را آخرین وصیتنامه علمی و عملی ایشان به جامعه نخبگانی و دینی توصیف کرد و گفت: این پیام متضمن تحولی بنیادین در تعریف دین، کارکرد دین و غایت دین در دوران معاصر است.
وی با اشاره به ضرورت بازخوانی بستر تاریخی صدور این پیام اظهار داشت: بدون بازخوانی حوادث سهمگینی که در قرن چهاردهم هجری رخ داد، درک اهمیت این پیام برای حوزه ممکن نخواهد بود. در آن دوران، استعمار جهانی در منطقه غرب آسیا مداخلات حداکثری خود را اعمال کرده بود و وقوع جنگهای جهانی نیز بر پیچیدگی شرایط افزوده بود. ایران نیز در آن مقطع، روزگار تیره و تاری را سپری میکرد.
استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم افزود: در عراق حکومت دستنشانده انگلستان حاکم بود، در شامات نظامهای طایفهای تحت سیطره فرانسه و انگلستان قرار داشتند و در فلسطین نیز روند مهاجرت تدریجی صهیونیستها برای ایجاد آن غده سرطانی آغاز شده بود. تمامی این تحولات نیز با هدف تسلط بر منابع و جغرافیای جهان اسلام دنبال میشد.
ادامه داد: در چنین شرایطی، رضاخان پهلوی بهعنوان یک قزاق بیرحم و دستنشانده، برای سرکوب نهاد دین به قدرت رسیده بود. در همین فضا، بازتأسیس حوزه علمیه قم توسط آیتالله العظمی حاج شیخ عبدالکریم حائری، پدیدهای بینظیر به شمار میآید. این حرکت هوشمندانه نهتنها مانع نابودی کامل سرمایه تشیع شد، بلکه در کمتر از شش دهه، زمینه طلوع خورشید انقلاب اسلامی را فراهم ساخت.
بازتأسیس حوزه قم؛ نقطه آغاز شکلگیری تمدن اسلامی
حجتالاسلام مشکیباف بیان کرد: اقدام آیتالله حاج شیخ عبدالکریم حائری، پایه شکلگیری انقلاب اسلامی بود و حرکتی که ایشان در قم آغاز کردند، شش دهه بعد به تحقق نظام سیاسی اسلام انجامید. امام شهید ما نیز در پیام خود به این پیشینه تاریخی اشاره میکنند و اقدام حاج شیخ عبدالکریم حائری را مبنایی برای حرکت بهسوی حوزه پیشرو قرار میدهند؛ حوزهای که اکنون باید از مرحله تثبیت و استقرار نظام عبور کرده و وارد مرحله تمدنسازی نوین اسلامی شود.
وی با تشریح ادوار تاریخی حوزه علمیه قم گفت: تأسیس و تثبیت حوزه را میتوان مربوط به فاصله سالهای ۱۳۰۱ تا ۱۳۲۱ دانست؛ دورهای که همزمان با اوج حاکمیت رضاخانی بود. در سال ۱۳۱۴ ماجرای کشف حجاب رخ داد و در سال ۱۳۱۵ نیز حاج شیخ عبدالکریم حائری رحلت کردند. با این حال، ویژگی ممتاز حوزه در آن مقطع، حفظ کیان روحانیت در برابر استبداد رضاخانی و دستیابی به نوعی ساختاریافتگی اولیه بود.
وی افزود: پس از آن، مسئله مرجعیت عامه در فاصله سالهای ۱۳۲۰ تا ۱۳۴۰ و بهویژه با حضور آیتالله بروجردی شکل گرفت. از سال ۱۳۴۰ تا ۱۳۵۷ نیز دوره نهضت و انقلاب بود که طی آن، نظریه ولایت فقیه تبیین شد و بستر رهبری دینی فراهم آمد. از سال ۱۳۵۷ تا ۱۳۸۰ نیز دوره استقرار نظام اسلامی بود که در آن، کادرسازی برای نهادهای نوپای انقلاب اسلامی و دفاع مقدس، از متن حوزه شکل گرفت.
استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: از سال ۱۳۸۰ تا ۱۴۰۴ دوران تحول و تخصص بود؛ دورهای که رشتههای تخصصی برای پاسخگویی به نیازهای مدیریتی و اجتماعی ایجاد شد. این روند تحول و تخصص، بستری برای ورود به مرحله پنجم فراهم کرد؛ مرحلهای که میتوان از آن به ورود به عصر تمدن نوین اسلامی تعبیر کرد. در این مرحله، حوزه باید نقش تمدنساز ایفا کند و از سال ۱۴۰۴ به بعد، مأموریت ترسیم شاکله تمدن نوین اسلامی و طراحی نظامات اجتماعی جهان را بر عهده گیرد.
حوزه پیشرو؛ از مرجعیت علمی تا تربیت نیروی تمدنساز
وی در تبیین مفهوم «حوزه پیشرو و سرآمد» از منظر رهبر معظم انقلاب اظهار داشت: حوزه علمیه تاکنون غالباً بهعنوان نهادی برای تدریس و تدرّس شناخته میشد، اما ایشان در این پیام، برداشتی عمیقتر ارائه میدهند و حوزه را مجموعهای از علم، تربیت و کارکردهای سیاسی ـ اجتماعی معرفی میکنند که برای تحقق سرآمدی، باید پنج سرفصل کلیدی را محقق سازد.
حجتالاسلام مشکیباف نخستین سرفصل را دستیابی به مرجعیت علمی دانست و گفت: حوزه قم وارث سرمایهای هزارساله است که حاصل اندیشهورزی هزاران عالم در حوزههای فقه، کلام، فلسفه، تفسیر، حدیث و اصول است. با این حال، پیشرو بودن در عرصه علم صرفاً به معنای حفظ سنتها نیست، بلکه معیار اصلی آن، توانایی تولید آثار علمی فاخر و ارائه نظریات ارتقایافته و متناسب با پدیدههای پیچیده زندگی انسان معاصر است.
وی دومین سرفصل را تربیت نیروی مهذب و کارآمد عنوان کرد و افزود: حوزه پیشرو باید کارگزارانی تربیت کند که نهتنها در عرصه علمی، بلکه از حیث اخلاقی نیز پاکیزه باشند و بتوانند هدایت دینی جامعه را در تمامی سطوح بر عهده گیرند. این تربیت باید بهگونهای باشد که طلبه را برای حضور در خط مقدم جبهه تقابل با تهدیدهای دشمن آماده سازد؛ تهدیدهایی که امروز از عرصه نظامی عبور کرده و وارد میدانهای ادراکی و روایتی شدهاند.
استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم با اشاره به دیگر سرفصلهای مهم این منشور تصریح کرد: مسئله تولید نظامات اجتماعی و نوآوریهای تمدنی از جمله مسائل اساسی است. رهبر معظم انقلاب تأکید میکنند که حوزه باید از حصار فقه فردی خارج شود و برای تمامی شئون اداره کشور، از جمله اقتصاد، سیاست، خانواده و روابط بینالملل، نظامسازی کند.
الزامات تحقق حوزه سرآمد در عصر فناوری و جهاد تبیین
وی درباره سازوکارهای تحقق این توصیهها اظهار داشت: تحقق حوزه پیشرو و سرآمد، نیازمند فرآیندی اجرایی و دقیق است؛ فرآیندی که بلافاصله پس از صدور پیام، در برخی نهادهای حوزوی آغاز شد. برای نمونه، معاونت آموزش حوزههای علمیه، بسته سیاستی تحول نظام آموزشی را در دستور کار قرار داد تا از نظریهپردازی صرف عبور کرده و بهسوی کارآمدی عملی حرکت کند.
حجتالاسلام مشکیباف خاطرنشان کرد: این تحول، مستلزم تغییر در رویکرد فقه و حرکت بهسمت فقه امتساز، گسترش میدان دید و نوآوری در عرصه استنباط است. علاوه بر این، یکی از راهکارهای کلیدی مطرحشده در این منشور، ضرورت ترسیم امتداد اجتماعی برای فلسفه اسلامی است؛ به این معنا که فلسفه نباید صرفاً در ذهن باقی بماند، بلکه باید زیرساختهای عقلانی، معرفتی و تمدنی را فراهم سازد.
وی افزود: معرفت دینی باید به زیرساخت واقعی تمدن بشری تبدیل شود و از القای تضادهای موهوم میان علم و دین جلوگیری گردد. در کنار این موارد، بهرهگیری از فناوریهای نوین و هوش مصنوعی نیز از بایستههای تحقق حوزه پیشرو است. اگر قرار باشد حوزه به مرحله پیشرو و سرآمدی برسد، نیازمند تحول آموزشی، بهرهگیری از ابزارهای نوین و تدوین مدلهای اسلامی برای نظامات اقتصادی و سیاسی کشور خواهد بود.
استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به اهمیت جهاد تبیین بیان کرد: در این مسیر، معاونت آموزش، مرکز مطالعات راهبردی، معاونت تبلیغ، مرکز فناوری اطلاعات حوزه و معاونت تهذیب، هر یک باید نقشآفرینی مؤثر داشته باشند. معاونت آموزش باید به طراحی رشتههای تخصصی و بازنگری در سرفصلهای درسی بپردازد و پژوهشکده مطالعات راهبردی نیز تدوین مدلهای اسلامی برای نظامات اقتصادی را دنبال کند.
وی ادامه داد: معاونت تبلیغ باید شبکه مبلغان داخلی و بینالمللی را ساماندهی نماید و مرکز فناوری اطلاعات حوزه نیز توسعه مدلهای زبانی و بهرهگیری از هوش مصنوعی، بهویژه در پروژههای پژوهشی را در دستور کار قرار دهد. همچنین معاونت تهذیب باید به ترویج دروس اخلاق و تربیت کارگزاران پاکیزه اهتمام ورزد؛ ظرفیتی که میراث حوزه میتواند در آن بسیار راهگشا باشد.
مقابله با تحجر و ورود حوزه به میدان واقعی جامعه
حجتالاسلام مشکیباف با تأکید بر نقشآفرینی حوزههای علمیه در عرصههای مختلف گفت: حوزههای علمیه، در نگاه رهبر شهید، نباید در انزوای جغرافیایی یا معرفتی باقی بمانند، بلکه باید نقشآفرینی مؤثر خود را در عرصههای مختلف ایفا کنند. مهمترین عنصر در این فرآیند، خروج از حصار تدریس و تدرّس صرف و ورود به میدانهای پرخطر و واقعی جامعه است.
وی اظهار داشت: حوزه در عرصههای اجتماعی میتواند حضور جهادی و خدمترسانی داشته باشد، در عرصه سیاسی مسئله حکمرانی اسلامی را در تمامی ابعاد دنبال کند و در برابر نظریههای غربی و مادی، اعتماد مردم به کارآمدی دین را تقویت نماید و نشان دهد که الگوی حکمرانی اسلامی، ضمن برخورداری از ظرفیت پیشرفت و رفاه اجتماعی، قابلیت اجرا و موفقیت نیز دارد.
استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم ادامه داد: در عرصه فرهنگی، بهویژه در جنگ روایتها، حوزه باید با تکیه بر قدرت اقناع و تصویرسازی ذهنی، جریان حق و خیر را تثبیت کرده و گفتمان روایت حق را به کرسی بنشاند.
وی با اشاره به موانع تحقق حوزه پیشرو تصریح کرد: یکی از مهمترین این موانع، جریان تحجر و مقدسنمایی است؛ جریانی که دخالت حوزه در مسائل اساسی مردم و ورود به سیاست را نفی میکند و با وسوسه جدایی دین از سیاست، مسیر پیشرفت را مسدود میسازد. راهکار عبور از این مانع نیز روشن است و باید این حقیقت تبیین شود که قداست دین، بیش از هر جا، در میدانهای جهاد و فداکاری برای مردم تثبیت میشود.
حجتالاسلام مشکیباف آفت دیگر را انفعال در برابر نیازهای روز دانست و گفت: فاصله گرفتن برخی طلاب از مسائل ملموس جامعه، نظیر فقر، شکاف نسلی و شبهات نوین، میتواند مرجعیت فکری حوزه را تهدید کند. در برابر این آسیب، حوزه باید با فقه پویا و حضور فعال در متن جامعه، اسلام را بهعنوان دینی زندگیساز معرفی کند.
وی افزود: از سوی دیگر، تهاجم فرهنگی و ابزارهای نوین نیز از دیگر چالشها به شمار میروند. حوزه باید با ورود فعال به عرصههایی همچون هوش مصنوعی، تولید محتوای جذاب رسانهای، بازیهای رایانهای و سایر ابزارهای نوین، این تهدید را به فرصتی برای ترویج معارف اسلام ناب تبدیل کند.
استاد حوزه و دانشگاه در پایان ابراز امیدواری کرد: به فضل الهی، در چارچوب ادبیات حوزه پیشرو، نظامات اجتماعی و حکمرانی بتوانند قلمرو فقه را به اوج خود برسانند، در عرصه تبلیغ نبرد روایتها بدرخشد، در نگاه به جهان، درک فعال تحولات و نقشآفرینی تمدنی محقق شود و در تعامل با علم نیز همکاری راهبردی برای بومیسازی دانش شکل گیرد.
وی خاطرنشان کرد: روحیه تحولخواهی و جهاد مستمر باید بهعنوان یک فرهنگ سازمانی در میان طلاب و روحانیون گسترش یابد و انشاءالله خداوند متعال توفیق دهد که همگان بتوانند در این فرآیند، وظیفه خود را بهدرستی انجام دهند.