وقتی عزاداری گرهگشای معیشت میشود/مواسات را از بستههای معیشتی فراتر ببریم
اشاره: شعائر حسینی در طول تاریخ اسلام، افزون بر آثار معنوی، تربیتی و عبادی، نقش مهمی در تقویت همبستگی اجتماعی و حمایت از معیشت مردم ایفا کردهاند. نذورات، وقفها و سنت اطعام در ایام محرم، تنها جلوههایی از ارادت به سیدالشهدا(ع) نیستند، بلکه ظرفیت بزرگی برای شکلدهی به یک اقتصاد مردمی، مشارکتی و مبتنی بر فرهنگ دینی به شمار میآیند. این ظرفیت در صورت هدایت صحیح و بهرهگیری از مبانی فقهی و اجتماعی، میتواند در مسیر تحقق اقتصاد مقاومتی، گسترش فرهنگ مواسات و کاهش بخشی از مشکلات اقتصادی و اجتماعی جامعه نقشآفرینی کند.
با توجه به فرارسیدن ماه محرم و ضرورت تبیین وظایف مبلغان دینی در شرایط کنونی جامعه، خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، در گفتوگویی با حجتالاسلام اشکان صادقنژاد، مدیر گروه فرهنگی ـ تبلیغی شیفتگان حضرت رضا(ع)، مجری طرح ملی نهجالبلاغهخوانی و استاد حوزه علمیه، به بررسی ابعاد مختلف این موضوع پرداخته است.
آنچه در ادامه میآید، مشروح این گفتوگو است که به تبیین ظرفیتهای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی مجالس حسینی و نقش مبلغان در هدایت و بهرهبرداری صحیح از این سرمایه ارزشمند مردمی میپردازد.
رسا ـ از فرصتی که در اختیار خبرگزاری رسا قرار دادید سپاسگزاریم. در ایام محرم، ما با حجم عظیمی از نذورات مردمی و سرمایههای خرد اقتصادی مواجه هستیم که روانه هیئتها و اطعام عزاداران میشود. از منظر فقه اجتماعی، چگونه میتوان این گنجینه مردمی را از قالب یک سنت صرفاً معیشتی و موقت، به یک محرک پویا برای اقتصاد مقاومتی و مواسات پایدار تبدیل کرد؟
بنده هم عرض سلام و تسلیت دارم خدمت شما و پویندگان خط اصیل رسانهای حوزه در خبرگزاری رسا. ببینید، فقه اهلبیت (ع) هیچگاه یک بعد معنوی انتزاعی و جدا از ساحات زندگی مردم نبوده است. ما در مکتب علوی و حسینی، عبادتی به نام عزای سیدالشهدا (ع) داریم که روح آن تعظیم شعائر است، اما کالبد و امتداد اجتماعی آن، تکافل عمومی و مسئولیت متقابل جامعه است.
اطعام محرم یک سنت اصیل و دارای ثواب عظیم فقهی است و نباید دستخوش تضعیف شود؛ اما فقه اجتماعی به ما میگوید این نذورات نباید در حلقه ده شب محرم محصور بماند. کارآمدی دین زمانی آشکار میشود که مبلغان متخصص بتوانند این شور و انگیزه الهی واقفان و ناذران را به سمت حل مسائل زمینهای و پایدار جامعه هدایت کنند. وقتی ما در نهجالبلاغه میبینیم که امیرالمؤمنین (ع) چگونه ساختارهای وقف را برای تقویت بنیه اقتصادی ضعفا مهندسی میکردند، متوجه میشویم که نذورات عاشورایی ظرفیت فوقالعادهای برای پیادهسازی الگوهای اقتصاد مقاومتی درونزا دارند. وظیفه خطیب منبر، تبیین و ترویج همین نگاه راهبردی است.
رسا ـ حضرتعالی همواره بر ضرورت استفاده از متخصصان علم تبلیغ در برنامهریزیهای کلان فرهنگی کشور تاکید دارید. در حوزه جهتدهی به نذورات و مواسات در محرم، دخالت افراد غیرتخصصی و سطحینگر چه آسیبهایی ایجاد کرده و رویکرد مبلغان متخصص حاضر در میدان در این زمینه چیست؟
بله، این موضوع دقیقاً همان نقطهای است که بارها نسبت به آن هشدار دادهام و حوزه علمیه باید پرچمدار مطالبه تخصصی در این عرصه باشد. متأسفانه دخالت افراد غیرتخصصی و پشتمیزنشین که شناختی از اقتضائات کف میدان ندارند، سبب شده که برنامههای مواسات گاهی به توزیع صرف و مقطعی بستههای معیشتی محدود شود؛ رویکردی سطحی که نهتنها گرهی از اقتصاد خانواده باز نمیکند، بلکه کرامت انسانی را هم تحتالشعاع قرار میدهد.
برای ریلگذاری نذورات در مسیر کارآمدی، باید صرفاً از نظرات و تجارب افرادی استفاده شود که در علم تبلیغ متخصص، در مهارتهای ارتباطی نوین کارآمد، و در میدان واقعی جامعه حاضر باشند.
مبلغ متخصصی که در عمق مناطق محروم حضور دارد، میداند که توزیع یکباره ده هزار پرس غذا در یک روستا، مسئله اقتصادی آنجا را حل نمیکند؛ اما اگر با تکیه بر دانش تبلیغ اقناعی، بانیان آن نذورات را هدایت کند تا بخشی از این سرمایه را تبدیل به کارگاههای خرد خانگی، حفر چاه آب کشاورزی، یا خرید ابزار کار برای جوانان جویای کار همان منطقه کنند، اقتصاد مقاومتیِ واقعی شکل میگیرد.
ما باید فرمان این مهندسی فرهنگی-اقتصادی را به مبلغان حاضر در صحنه بسپاریم تا از رفتارهای احساسی و بیاثر پیشگیری شود.
رسا ـ به عنوان مدیر یکی از گروه تبلیغی کشور، آیا الگوی موفقی در گروه کشوری فرهنگی تبلیغی شیفتگان حضرت رضا (ع) داشتهاید که این نظریه فقهی را به یک اقدام عینی و تشکیلاتی در استانهای تحت پوشش تبدیل کرده باشد؟
ما در مجموعه شیفتگان حضرت رضا (ع) ساختاری را تحت عنوان هیئتهای گرهگشا ریلگذاری کردهایم. مبلغان ما پیش از اعزام به مناطق مختلف هجرت در هشت استان کشور، در کنار اطلس شبهات فکری، یک اطلس آسیبهای اقتصادی و اجتماعی محله یا روستا را هم با کمک معتمدین تدوین میکنند.
ده شب منبر ما فقط روضهخوانی نیست؛ منبر کانون گفتمانسازی فقه اجتماعی میشود. مبلغ متخصص ما روی منبر، ماجرای فداکاری و ایثار اصحاب امام حسین (ع) را به ضرورت دستگیری از نیازمندان امروز گره میزند. خروجی عینی این گفتمانسازی در شبهای تاسوعا و عاشورا نمایان میشود؛ جایی که با محوریت خطیب و با تکیه بر نذورات نقدی مردم، گرههای بزرگی باز میشود.
برای نمونه، در چندین منطقه، مبلغان ما با هدایت خیرین، نذورات مازاد اطعام را به سمت راهاندازی صندوقهای قرضالحسنه اشتغالزایی کوچک، خرید چرخ خیاطی برای زنان سرپرست خانوار، و تأمین هزینههای درمانی بیماران صعبالعلاج سوق دادهاند. وقتی مردم میبینند سرمایههای خردشان اینگونه در بستر مواسات حسینی زایش اقتصادی ایجاد میکند، با رغبت بیشتری پای کار میآیند.
رسا ـ رسانههای بیگانه همواره تلاش میکنند مجالس عزاداری محرم را پدیدهای غیرکارآمد، مایه خمودگی جامعه و بیتفاوت نسبت به فقر جلوه دهند. تجلی عینی این فقه اجتماعی و اقتصاد مقاومتی در پرتو نذورات، چگونه میتواند پاتک به این ادراکسازیهای مسموم باشد؟
دقیقاً پاتک اصلی همینجاست و رسانههای حوزوی مانند خبرگزاری رسا باید این جلوهها را ضریب دهند. دشمن در جنگ شناختی تلاش میکند دین را افیون جامعه و مایه بیتفاوتی نشان دهد. اما وقتی منبر حسینی آستین همت را بالا میزند و با تکیه بر سرمایه اجتماعی محرم، به حل مشکلات زمینهای مردم میپردازد، این پیوند عینی دین و کارآمدی، قویترین رسانه تبیینی ما میشود.
یکی از زیباترین جلوههای این کارآمدی که مبلغان میدانی ما آن را هدایت کردهاند، فرهنگ آزادی زندانیان جرائم غیرعمد به برکت نام سیدالشهدا (ع) در روز عاشوراست. شاکیانی که از حق خود میگذرند و مردم که نذورات خود را جمع میکنند تا پدری را در آستانه شام غریبان به آغوش خانوادهاش برگردانند، یا تامین جهیزیه برای زوجهای جوان کمبرخوردار؛ اینها یعنی مواسات. این اقدامات عینی، خط بطلانی است بر تمام تبلیغات سوء دشمن. ما با این روش به جامعه نشان میدهیم که محرم نهتنها روح و اندیشه انسان را تروتازه و بیمه میکند، بلکه در مقام عمل، گرهگشای معیشت و دردهای مادی جامعه نیز هست.
رسا ـ از تحلیلهای علمی و کاربردی جنابعالی بسیار سپاسگزاریم.
بنده هم از دغدغهمندی و تلاش رسانهای برادرانم در خبرگزاری رسا تشکر میکنم. انشاءالله که عزاداریهای همه محبان اهلبیت (ع) مقبول درگاه احدیت قرار گیرد و توفیق عمل به فقه اجتماعی آنان روزی همهمان شود. والسلام علیکم و رحمة الله.