امام شهید، قرآن را از متن تلاوت به نقشه راه حکمرانی و تمدن تبدیل کردند

اشاره: میراث قرآنی رهبر شهید، از جمله ابعاد مهم و در عین حال گسترده شخصیت علمی و فکری ایشان است که نمی‌توان آن را صرفاً در چارچوب تلاوت، مباحث تفسیری یا توصیه‌های اخلاقی خلاصه کرد. نوع مواجهه ایشان با قرآن، نگاهی جامع و اجتماعی بود که در آن آموزه‌های وحیانی می‌توانستند مبنایی برای فهم مسائل سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و تمدنی قرار گیرند. ازاین‌رو، بازخوانی این میراث، به‌ویژه در شرایطی که جامعه اسلامی با چالش‌های پیچیده فرهنگی، سیاسی و هویتی مواجه است، ضرورتی علمی و فرهنگی به شمار می‌رود؛ ضرورتی که ایجاب می‌کند ابعاد مختلف اندیشه قرآنی ایشان توسط اندیشمندان و پژوهشگران به‌صورت دقیق و روشمند مورد بررسی قرار گیرد.

 

از این رو با خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا با حجت‌الاسلام محمدهادی منصوری استاد حوزه علمیه قم، به گفت‌وگو نشسته که در ادامه مشروح آن ذکر می‌شود:

 

ابتدا دو مقدمه عرض می کنم:

مقدمه یکم. با توجه به جایگاه والای رهبر شهیدمان و میراث ماندگارشان، تحلیل خدمات و نگاه ایشان فراتر از مصاحبه و یک مقاله و یک کتاب است. پژوهشی است دارای ابعاد گوناگون که متولیان امر فرهنگ جامعه می بایست در دستور کار خویش قرار دهند تا حق مطلب در حد توان ادا شود. در زمان حیات ایشان اندیشه های قرآنی آیت الله خامنه ای به همت جامعة المصطفی العالمیه و همکاری نهادها و انجمن هایی مانند انجمن علمی قرآن پژوهی حوزه های علمیه و دانشگاه های متعددی از جمله دانشگاه معارف اسلامی برگزار شد و آثار متعددی در قالب مقالات و کتب و ... منتشر گردید. پس از شهادت ایشان نیز می بایست این مسأله با تلاشی مضاعف ان شاء الله پیگیری شود.

 

مقدمه دوم. شخصیت قرآنی رهبر شهید، در میان اندیشمندان شخصیت منحصر به فردی بود. نوع نگاه ایشان به قرآن از اوان نوجوانی و جوانی و در دوره ای که قرآن ها روی طاقچه ها خاک می خورد، از آن بزرگوار شخصیتی آگاه و مبارز و حق جو ساخت. ایشان قرآن را نه تنها یک متن برای تلاوت، بلکه یک «نقشه راه جامع برای حاکمیت و زندگی» می‌دانستند. میراث ایشان، تبدیل قرآن از یک «متن مقدس برای تلاوت در مساجد» به یک «ایدئولوژی جامع برای حاکمیت و تمدن» بود؛ میراثی که در آن قرآن، مرجع اصلیِ تشخیصِ «حق از باطل» در تمامی عرصه‌های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی است که در ادامه توضیح بیشتری عرض خواهم کرد.

 

 

 

نگاه حضرت آیت الله شهید سیدعلی خامنه ای به تفسیر قرآن، از قالب‌های سنتی و صرفاً کلامی فراتر رفته بود. ویژگی اصلی ایشان این بود که قرآن را از فضای «تفسیرِ صرف» به فضای «تفسیرِ کاربردی» منتقل کردند. از نظر ایشان، تفسیر واقعی زمانی است که بتواند پرسش‌های معاصر جامعه و دولت را با استناد به آیات پاسخ دهد. ایشان تأکید داشتند که قرآن باید به «فقهِ حاکمیتی» تبدیل شود. رهبر شهید بر این باور بودند که نباید تنها به متن، بلکه باید به «روح و مقاصد» قرآن توجه کرد. روش ایشان بر استخراج «قواعد کلی» از آیات (مثل قاعده عدل، توحید و ولایت) استوار بود تا این قواعد بتوانند در ساختارهای مختلف سیاسی و اجتماعی اعمال شوند.

 

در روش ترویج ایشان، قرآن نباید به عنوان موضوعی جدا از علوم روز (سیاست، اقتصاد، تکنولوژی) مطرح شود. ایشان تأکید داشتند که فهم قرآن باید با ابزارهای علمی روز بازخوانی شود تا بتواند به چالش‌های جدید پاسخ دهد.

 

یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های نگاه ایشان، توانایی استخراج الگوهای رفتاری دشمن از دل آیات و روایات بود. مقام معظم رهبری شهید معتقد بودند که تاریخ، تکرارِ الگوهای رفتاری است و قرآن، این الگوها را برای ما بازشناسی کرده است. برای مثال، در مواجهه با مسائل بسیار حساس و پیچیده نظیر «مذاکره با شیطان بزرگ آمریکا» یا چالش‌های مربوط به «برجام»، ایشان هرگز به دنبال تحلیل‌های ساده‌انگارانه و منفعلانه نبودند. رویکرد ایشان، تحلیل بر پایه «آموزه های وحیانی» بود. رهبر شهید در تبیین لزوم رعایت «هوشمندی در مذاکره» دقیقاً بر آموزه‌های قرآن و سنت اهل‌بیت (ع) استناد می‌کردند.

 

یکی از مسائل مهم کشور اسلامی ما، مسأله مذاکره با آمریکا است که امروزه در رأس اخبار جهان قرار دارد. نگاه رهبر شهیدمان به مذاکرات، فراتر از نگاه دنیایی بود. اینکه ایشان در مواجهه با شیطان بزرگ آمریکا و مسأله برجام و لزوم هوشمندی مسئولان در بحث مذاکره به دست چدنی و دستکش مخملی مثال می زدند کاملا برگرفته از آموزه های وحیانی قرآن و روایات اهل بیت علیهم السلام بود. در ماجرایی که در اسلام بعد از حمراء الاسد اتفاق افتاد و سه نفر از کفار در رأسشان ابوسفیان آمدند امان گرفتند تا وارد مدینه شوند و با سه نفر از منافقان در رأسشان عبدالله اُبی، رئیس منافقان مدینه به شور نشستند تا پیامبر صلی الله علیه و آله و یارانش را به میز مذاکره بکشانند خدای تبارک و تعالی هشدار می دهد: یا ایها النبی اتق الله و لا تطع الکافرین و المنافقین ان الله کان علیما حکیما. علامه طباطبایی در المیزان این ماجرا را به عنوان سبب نزول آیات سه گانه ابتدایی سوره احزاب آورده است. ظاهر مذاکره در نگاه اول به نفع مسلمانان بود. زیرا وعده داده بودند با پذیرش مذاکره سایه جنگ از سر مسلمانان برداشته می شود. و چنان رونق اقتصادی برای مسلمانان ایجاد می شود که می توانند آزادانه تجارت کنند و به قول غرب پرستان امروزی دلار با هزار تومان برابر می شود!!! اما باطن مذاکره ابوسفیان ها با مسلمانان این بود که آنها را از مقاومت منصرف کنند و به امور دیگر مشغول سازند تا در وقت مناسب به آنها حمله کنند و حکومت نوپای اسلام را در نطفه خفه نمایند. نگاه رهبر شهید در مسائل کاملا نگاهی برگرفته از آیات و روایات بود و حقیر در این باره توفیق داشته ام در نشریه معارف چندین مقاله تقدیم کرده ام و علاقمندان می توانند آنها را مطالعه فرمایند.

 

رهبر شهید با نگاهی دقیق به این الگوی تاریخی، در مسائل معاصر نیز هشدار می‌دادند که دشمن با «دستکش مخملی» و وعده‌های اقتصادی، در پی همان هدف است: «تضعیف اراده‌ی مقاومت و پس از آن نابود کردن آنها». در تعبیر عجیبی ایشان در سخنرانی های اخیرشان فرمودند: دشمن می خواهد جمهوری اسلامی را ببلعد. بحمدالله نگاه جانشین ایشان حضرت آیت الله سید مجتبی خامنه ای حفظه الله همین است و «علی الاصول» ی که مطرح کردند دقیقا گویای ابتنای ایشان بر آموزه های وحیانی است.

 

 

نگاه ایشان به قرآن، قطعاً از سطح یک کتاب اخلاق فردی فراتر رفته و به یک منشور تمدنی و اجتماعی تبدیل شده بود. اگرچه اخلاق فردی را پایه می‌دانستند، اما هدف نهایی را ساخت تمدن نوین اسلامی تعریف می‌کردند.

 

در حوزه اجتماعی ایشان از آیات مربوط به «عدل» و «حقوق انسان» برای تبیین ساختار جامعه اسلامی استفاده می‌کردند. برای مثال، وقتی به آیات مربوط به «اموال» یا «حقوق اجتماعی» استناد می‌کردند، هدفشان نه فقط حفظ تقوای فردی، بلکه استخراج الگوی اقتصاد اسلامی و عدالت توزیعی در جامعه بود تا از استثمار جلوگیری شود.

 

در حوزه تمدنی ایشان قرآن را به مثابه کتاب هادی برای معرفی مدل حکمرانی اسلامی به جهان می‌دیدند. نگاه رهبر شهید به آیات مربوط به جهاد یا تعامل با دیگران، تنها به معنای جنگ یا صلح نبود، بلکه به معنای ترسیم جایگاه امت اسلامی در تضاد با تمدن مادی و استکبار بود. ایشان معتقد بودند قرآن باید «هویت تمدنی» مسلمانان را در برابر هجمه‌های فرهنگی غرب تقویت کند. یکی از بارزترین مصادیق رویکرد تمدنی و اجتماعی ایشان به مسائل، جریان حج ابراهیمی است که در بیانیه سالانه آن بزرگوار منعکس می شد.

 

از نظر ایشان، حج تنها یک سفرِ مذهبی برای کسب ثواب یا انجام یک مناسکِ خاص نیست؛ بلکه حج، نمایشِ قدرتِ تمدنِ اسلام و ابزاری برای تبلورِ وحدتِ امت در برابر چالش‌های جهانی است.

 

در نگاه ایشان، حجِ واقعی آن است که منجر به تقویتِ پیوندهای میان مسلمانان و در عین حال، ایجاد یک جبهه‌ی واحد در برابر ظلم شود. ایشان از پیوند میان مناسکِ حج و مفاهیمِ سیاسی-اجتماعی سخن می‌گفتند. رهبر شهیدمان حج را عرصه‌ای برای اعلامِ ایستادگی در برابر ظلم (مانند مقابله با سیاست‌های استکبار جهانی) می‌دانستند. از نظر ایشان، حج اگر با شعارِ حق و باطل همراه نباشد، تنها یک مراسمِ تشریفاتی است. در نگاه ایشان «حج باید برای مردم این پیام را داشته باشد که ما با هم هستیم و در برابر هر ظلمی که به امت اسلام شود، یک جبهه‌ی منسجم خواهیم بود.»

 

بارزترین نگاه تمدنی ایشان درباره حج این بود که آن را ابزاری برای «تجدیدِ حیاتِ تمدنِ اسلامی» می دیدند و معتقد بودند حج، به مسلمانان یادآوری می‌کند که آن‌ها چه کسی هستند و به کجا می‌روند. این «خودآگاهیِ جمعی» که در حج ایجاد می‌شود، موتور محرکِ حرکتِ تمدنی است.

 

 

 

ایشان با استفاده از اقتدار معنوی و سیاسی خود، قرآن را به «هسته مرکزی» فعالیت‌های فرهنگی نظام تبدیل کردند. این نقش عملی در چند سطح قابل مشاهده است:

 

الف. نهادینه‌سازی «قرآن‌محوری» در آموزش و پرورش و دانشگاه‌ها:
ایشان با تأکید مستمر بر ضرورت ورود مفاهیم قرآنی به برنامه‌های درسی، تلاش کردند تا نسل جدید نه تنها قرآن را حفظ کند، بلکه با «جهان‌بینی قرآنی» به مسائل علمی و اجتماعی بنگرد. این امر منجر به ایجاد جریان‌های فکری در دانشگاه‌ها شد که تلاش می‌کنند بین «دانش مدرن» و «وحی» پیوند برقرار کنند. به برکت اهتمام ایشان یکی از دروس معارف اسلامی در دانشگاه های سراسر کشور درس تفسیر موضوعی قرآن کریم است که رهبر شهید بر حساسیت این درس و چگونگی انتقال مفاهیم قرآنی به دانشجویان که سرمایه های نظام مقدس اسلامی هستند تأکید ویژه داشتند.

 

حمایت ایشان از نهادهای متولی فهم و پژوهش‌های قرآنی و همچنین تأکید بر برگزاری مسابقات بین‌المللی قرآنی، نشان‌دهنده تمایل ایشان به تبدیل شدن به یک «مرکز ثقل قرآنی» در جهان اسلام بود. ایشان می‌خواستند ترویج قرآن از سطح داخلی به سطح جهانی و تمدنی گسترش یابد. به ویژه حمایت های ایشان از مراکز رایانه ای و هوش مصنوعی که عهده دار امور قرآنی هستند نشان از بلندای افق دید ایشان درباره پژوهش های علوم انسانی به ویژه عرصه تفسیر قرآن و روایات داشت.

 

یکی از بزرگترین دستاوردهای عملی ایشان، پیوند دادن مفاهیم قرآنی (مانند عزت، صبر و استکبارستیزی) با فرهنگ مقاومت در جامعه بود. ایشان با استفاده از آیات مربوط به پیروزی نهایی حق بر باطل، به جامعه امید می‌بخشیدند و قرآن را به موتور محرکِ ایستادگی در برابر فشارهای بین‌المللی تبدیل کردند.

 

یکی از فشارهای بین المللی که در عرصه فرهنگ بر ایران اسلامی وجود دارد و این فشار دشمن با تمام ابزارهای جنگ نرمش در چند سال اخیر بر همگان عیان شده، مسأله حجاب و عفت عمومی جامعه است. رهبر فرزانه مان حجاب را بخشی از ساختارِ «هویت تمدنی» و «امنیت جامعه» می‌دیدند. در یکی از سخنرانی ها تأکید کردند که کشف حجاب حرام شرعی و سیاسی است. چرا کشف حجاب «حرام شرعی» را حرام شرعی دانستند؟ از منظر شرعی، حجاب یک تکلیفِ قطعی و از سوی خداوند متعال است که با هدف حفظ کرامت و عفاف تعیین شده است. آیات مربوط به حجاب، مانند آیه ۲۴ سوره نور و آیه ۵۹ سوره احزاب، تکلیفِ پوشش را به روشنی بیان می‌کنند.

 

این آیات نشان می‌دهند که حجاب، فرمانی الهی است که از مرزهای شخصی و اخلاقی عبور کرده و به یک حکمِ قانونی تبدیل شده است. در روایات اهل‌بیت (ع)، حجاب همواره به عنوان یکی از شاخصه‌های ایمان و عاملِ صیانت از خانواده و جامعه معرفی شده است. از نظر ایشان، تخطی از این حکم، تنها یک عمل فردی نیست، بلکه گسست از پیوندِ میان «بنده و خالق» و مقابله با «امر و نهی الهی» است. چرا رهبر شهید کشف حجاب را «حرام سیاسی» خواندند؟ این بخش، همان جایی است که عمق نگاه ایشان و تفاوتش با نگاه برخی مسئولان دولت که امروزه درباره کشف حجاب سکوت قابل تأملی دارند مشخص می شود. ایشان معتقد بودند که در دنیای امروز، مسائل فرهنگی و اخلاقی، از سیاست جدا نیستند. 

 

 

1. ابزار دشمن در جنگ نرم و زمینه ساز فروپاشی هویتی است: از نظر رهبر شهید، کشف حجاب، بخشی از یک «طرح توطئه» یا همان جنگ نرم است که هدف آن، فروپاشیِ ساختارِ خانواده و از بین بردنِ «هویتِ اسلامی» جامعه است. وقتی حجاب از میان می‌رود، در واقع مرزهای فرهنگیِ یک تمدن (اسلام) با تمدنِ مقابل (غرب) فرو می‌ریزد.

 

2.حرام سیاسی به معنای تسلیم در برابر استکبار است: ایشان کشف حجاب را نوعی «تسلیم فرهنگی» در برابر فشارهای بیگانه می‌دانستند. وقتی جامعه‌ای تحت تأثیر الگوهای پوشش غربی قرار می‌گیرد، در واقع در حال پذیرشِ ارزش‌هایِ «استکبار» است. بنابراین، کشف حجاب، ابزاری است برای «غرب‌زدگی» و از دست دادنِ استقلالِ فکری و رفتاری.

 

3. تضعیف امنیت ملی را در پی دارد: از دیدگاه ایشان، تضعیفِ عفاف در جامعه، زمینه‌ساز تضعیفِ بنیان‌های اجتماعی و در نهایت، تضعیفِ قدرتِ سیاسی و نظامی نظام است. نقشه دشمن درباره تضعیف حجاب در چارچوب توطئه دشمن مبنی بر آندلس سازی ایران اسلامی باید شناخته و مقابله شود. لذا، مقابله با کشف حجاب، یک ضرورتِ سیاسی برای حفظِ حاکمیت و استقلالِ تمدنی است.

 

 

 

عملکرد رهبر شهید درباره مسأله انتظار و تربیت نسل مهدوی را می‌توان یکی از جلوه‌های مهم میراث قرآنی ایشان  دانست. انقلاب اسلامی در نگاه تمدنی آیت الله خامنه ای، زمینه ساز ظهور بقیة الله الاعظم بوده و با این باور نزدیک به چهل سال انقلاب را سکانداری نمودند. باور ایشان این بود که ظهور صرفاً یک حادثه‌ی آینده یا مسئله‌ای غیبی و جدا از زندگی اجتماعی انسان نیست؛ بلکه تحقق نهایی همان وعده‌ای است که قرآن درباره‌ی پیروزی حق، حاکمیت صالحان و گسترش عدالت الهی بیان می‌کند.

 

قرآن کریم در آیاتی مانند آیه‌ی ۵۵ سوره‌ی نور، از وعده‌ی الهی برای تحقق ایمان، امنیت و استخلاف مؤمنان سخن می‌گوید و در آیه‌ی ۱۰۵ سوره‌ی انبیاء تأکید می‌کند که زمین به بندگان صالح خدا به میراث خواهد رسید. از این منظر، ظهور حضرت ولی‌عصر(عج) ادامه و اوج همان مسیر قرآنی است؛ یعنی مرحله‌ای که در آن، آرمان توحید و عدالت از سطح باور و شعار فراتر می‌رود و در مقیاس جهانی تحقق پیدا می‌کند.

 

انتظار، به معنای نشستن و کنار کشیدن نیست. اگر ظهور را یک وعده‌ی قرآنی بدانیم، جامعه‌ی مؤمن نیز باید برای تحقق آن وعده آماده شود. این آمادگی فقط فردی و معنوی نیست؛ بلکه ابعاد اخلاقی، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و تمدنی دارد. مؤمن باید از خودسازی آغاز کند، در جامعه‌سازی و دولت‌سازی مشارکت داشته باشد و در نهایت، برای شکل‌گیری یک جامعه‌ی عادلانه و توحیدی تلاش کند.

 

بنابراین، از نگاه ایشان، انتظار حقیقی یعنی پیوند ایمان به وعده‌ی الهی با مسئولیت تاریخی انسان. منتظر واقعی کسی نیست که صرفاً درباره‌ی ظهور سخن بگوید؛ بلکه کسی است که در برابر ظلم بایستد، عدالت را مطالبه کند، جامعه را از نظر فکری و اخلاقی رشد دهد و برای ایجاد ساختارهایی تلاش کند که با آرمان‌های حکومت مهدوی سازگار باشد.

 

به همین دلیل، می‌توان گفت باور به ظهور در اندیشه‌ی رهبر شهید، یک باور صرفاً فردی یا عاطفی نیست؛ بلکه بخشی از یک منشور قرآنی برای حرکت تاریخی امت است. در این چارچوب، ظهور قله‌ی تمدن توحیدی است و مسئولیت ما، فراهم کردن زمینه‌های فکری، اخلاقی و اجتماعی رسیدن به آن قله است. این همان میراث قرآنی ایشان است: ایمان به آینده‌ی روشنِ وعده‌داده‌شده‌ی خدا، همراه با مجاهدت برای ساختن جامعه‌ای که شایستگی پذیرش آن آینده را داشته باشد. وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ. (عنکبوت: 69)

 

الحق و الانصاف ایشان در طول عمر خویش مجاهدت نمودند و سرانجام با لب تشنه، باده نوشِ جام شهادت شدند و به خیل یاران شهیدشان پیوستند که به فرموده امام خمینی(ره): شهدا در قهقه مستانه شان «عند ربهم یرزقون» اند.