گزارشی از نشست بازخوانی خونخواهی رهبر شهید انقلاب از منظر مطالعات قرآنی و روایی

به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، نشست بازخوانی خونخواهی رهبر شهید انقلاب از منظر مطالعات قرآنی و روایی با محوریت تحلیل و چرایی انتقام در لسان روایات و قرآن در خبرگزاری رسا و با حضور تنی چند از صاحب نظران در این عرصه برگزار شد.

در ابتدا حجت الاسلام منصوری عضو هیئت علمی دانشگاه معارف اسلامی ریشه قرآنی کلمه انتقام را مورد بررسی قرار داده و اظهار داشت: در قرآن کریم، این ریشه در شانزده آیه و هفده بار استعمال شده است. بخشی از کاربردهای آن در قالب ثلاثی مجرد و به معنای انکار و ناپسند دانستن است؛ مانند آیه هشتم سوره بروج: «وَمَا نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلَّا أَنْ يُؤْمِنُوا بِاللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ»؛ یعنی تنها ایرادی که از مؤمنان گرفتند، ایمان آنان به خدا بود. همچنین در آیه هفتاد و چهارم سوره توبه آمده است: «وَمَا نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْنَاهُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ مِنْ فَضْلِهِ» که باز هم «نقم» در معنای انکار و ایراد گرفتن به کار رفته است.

وی ادامه داد: اما آنچه با موضوع بحث ما ارتباط مستقیم دارد، کاربرد «انتقام» به صورت ثلاثی مزید است. یکی از مهم‌ترین جلوه‌های این واژه آن است که از صفات الهی شمرده شده است. در آیات متعددی مانند آیه چهارم سوره آل‌عمران، آیه چهل و هفتم سوره ابراهیم و آیه سی و هفتم سوره زمر، تعبیر «ذو انتقام» در کنار صفت «عزیز» آمده است. این هم‌نشینی واژگان، از منظر معناشناسی، بسیار قابل تأمل است؛ زیرا «عزیز» به معنای شکست‌ناپذیر و نفوذناپذیر است و قرار گرفتن آن در کنار «ذو انتقام» نشان می‌دهد که انتقام الهی، جلوه‌ای از قدرت شکست‌ناپذیر خداوند و تحقق قطعی عدالت اوست.

سپس حجت الاسلام محمدی با اشاره به ویژگی‌های ظلم ساختاری، تصریح کرد: هنگامی که ظلم به قانون، رویه و سازوکار رسمی تبدیل شود، دیگر با یک رفتار فردی روبه‌رو نیستیم، بلکه با ساختاری مواجه هستیم که خود، ظلم را بازتولید می‌کند و افراد در درون آن به‌راحتی مرتکب ستم می‌شوند.

وی با بیان نمونه‌ای از این نوع ظلم، اظهار داشت: ساختاری که در آن صدها کودک به شهادت می‌رسند و عاملان این جنایت نه‌تنها احساس شرمندگی نمی‌کنند، بلکه به آن افتخار می‌ورزند، نمونه‌ای روشن از ظلم ساختاری است؛ زیرا این رفتار محصول یک نظام ظالمانه است، نه صرفاً عملکرد یک فرد.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با اشاره به بیانات امام شهید، خاطرنشان کرد: ایشان با استناد به گزارش‌هایی از برخی کشورهای اروپایی، به مقرراتی اشاره کرده‌اند که شهروندان را به ظلم یا حتی جاسوسی علیه مسلمانان سوق می‌دهد و این امر را نمونه‌ای از رفتارهای ساختاری ظالمانه دانسته‌اند.

در ادامه حجت‌الاسلام فقیهی با تأکید بر لزوم تبعیت از ولیّ امر مسلمین ابراز داشت: اجرای این مراحل یعنی قصاص جنایت کاران تنها با نظر و فرمان ولیّ امر مشروعیت دارد و هیچ فردی مجاز نیست بر اساس تشخیص شخصی اقدام کند؛ معیار، اطاعت از رهبری جامعه اسلامی است.

وی درباره مرحله سوم انتقام مردمی اظهار داشت: دعا پشتوانه همه مراحل دیگر است و بدون نصرت الهی، تلاش انسان‌ها به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.

استاد حوزه علمیه قم با اشاره به دعاهایی همچون دعای سمات، دعای توسل، زیارت عاشورا و دعای علقمه بیان کرد: در این دعاها از خداوند درخواست یاری، نصرت و انتقام از ستمگران شده است و این مسئله نشان می‌دهد که دعا مکمل اقدام عملی است، نه جایگزین آن.

در پایان حجت الاسلام مرتضی وافی مدیر مؤسسه و بنیاد بین‌المللی صحیفه سجادیه با اشاره به فلسفه اجتماعی قصاص، اظهار داشت: اجرای حدود و قصاص صرفاً به معنای مجازات یک فرد مجرم نیست، بلکه مهم‌تر از مجازات فردی، پیام اجتماعی آن است؛ زیرا اجرای قصاص اقتدار قانون را تثبیت می‌کند و موجب افزایش اعتماد عمومی به قانون، دستگاه قضایی و مجریان عدالت می‌شود.

وی با اشاره به جایگاه جان انسان در فرهنگ اسلامی، خاطرنشان کرد: در روایات، نسبت به خون انسان حساسیت فوق‌العاده‌ای وجود دارد و اصل حرمت جان انسان، امروز نیز در میان اندیشمندان حقوق و علوم انسانی، اصلی پذیرفته‌شده است.

حجت الاسلام وافی تصریح کرد: مسئله تنها خون یک شخصیت یا یک مسئول نیست، بلکه اصل حرمت خون انسان مطرح است و پیش از هر چیز، صیانت از جان انسان‌ها مورد توجه دین قرار گرفته است.