جمعیت یکی از مؤلفههای بنیادین قدرت ملی و امنیت کشور است
به گزارش خبرنگار گروه جمعیت و تعالی خانواده خبرگزاری رسا، دکتر محمود مشفق، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی، در چهاردهمین نشست تخصصی همایش بینالمللی حکمرانی جمعیت و خانواده در شکلدهی جوامع آینده، با موضوع «وضعیت اجتماعی ایران در آینه نبرد رمضان؛ جمعیت بهعنوان مؤلفه قدرت»، به بررسی رابطه جمعیت و قدرت در دوره جنگ و پساجنگ پرداخت.
وی با تبیین رابطه دوسویه جمعیت، قدرت نظامی و امنیت ملی اظهار داشت: جمعیت را نمیتوان صرفاً بر اساس تعداد افراد ارزیابی کرد؛ بلکه ترکیب و ساختار جمعیت، نرخ باروری، ساختار سنی، امید به زندگی و روندهای مهاجرتی نیز در شکلگیری و تداوم قدرت کشورها نقش تعیینکننده دارند.
مشفق با اشاره به چهار رویکرد نظری در تبیین رابطه جمعیت و قدرت نظامی افزود: در رویکرد کلاسیک، افزایش جمعیت بهعنوان عاملی برای تأمین نیروی انسانی، گسترش ظرفیت اقتصادی و افزایش توان نظامی کشورها در نظر گرفته میشود؛ اما رویکرد نئوکلاسیک علاوه بر کمیت، بر کیفیت جمعیت و برخورداری از سرمایه انسانی، آموزش، مهارت، تخصص و بهرهوری تأکید دارد.
عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی ادامه داد: رویکرد فناورانه، فناوریهای نوین نظامی و تسلیحات پیشرفته را از عوامل تعیینکننده موازنه قدرت میداند؛ درحالیکه رویکرد ترکیبی، قدرت ملی را حاصل تعامل مؤلفههای جمعیتی، سرمایه انسانی و اجتماعی، ظرفیتهای فرهنگی، فناوری و اقتدار سیاسی ارزیابی میکند.
وی با اشاره به نظریه چرخههای جمعیتی قدرتهای بزرگ خاطرنشان کرد: جمعیت و جغرافیا از عوامل بنیادین در تحلیل تحولات تاریخی و آینده قدرت کشورها هستند و متغیرهایی همچون ساختار سنی، نرخ باروری، امید به زندگی، مهاجرت و نسبت جمعیت فعال در تعیین ظرفیت قدرت ملی نقش دارند.
مشفق تصریح کرد: افزایش جمعیت در صورت برخورداری از آموزش، اشتغال و بهرهوری مناسب میتواند زمینهساز رشد اقتصادی شود و ظرفیت کشورها را برای تأمین هزینههای توسعه و حفظ قدرت نظامی افزایش دهد؛ در مقابل، کاهش باروری و افزایش سهم جمعیت سالمند ممکن است به کاهش نیروی کار، افزایش هزینههای حمایتی و فشار بر منابع اقتصادی و نظامی منجر شود.
جمعیت؛ سرمایهای راهبردی در معادلات اقتصادی و نظامی
این استاد دانشگاه با تبیین جایگاه جمعیت در نظریه ژئواکونومی بیان کرد: جمعیت زمانی به مؤلفهای از قدرت اقتصادی و امنیت ملی تبدیل میشود که از آموزش، مهارت، بهرهوری و ظرفیت نوآوری برخوردار باشد. همچنین افزایش جمعیت با وجود زیرساختهای لازم میتواند به گسترش بازار داخلی، توسعه اقتصاد مقیاس، افزایش درآمدهای مالیاتی و ارتقای ظرفیت سرمایهگذاری منجر شود.
وی با اشاره به شاخص قدرت نظامی جهانی (GFP) گفت: در ارزیابی قدرت نظامی کشورها، علاوه بر تجهیزات و تسلیحات، متغیرهایی همچون جمعیت، نیروی انسانی واجد شرایط خدمت نظامی، نیروهای فعال و ذخیره، منابع طبیعی، توان اقتصادی، ظرفیت لجستیکی و موقعیت جغرافیایی نیز مورد توجه قرار میگیرند.
مشفق با بیان اینکه در رتبهبندی مورد اشاره، آمریکا، روسیه، چین، هند، کره جنوبی و انگلستان در زمره قدرتهای برتر نظامی قرار دارند و جمهوری اسلامی ایران رتبه چهاردهم را به خود اختصاص داده است، افزود: برخورداری از ظرفیت جمعیتی گسترده میتواند یکی از عوامل پشتیبان قدرت نظامی باشد؛ بااینحال، تعداد جمعیت بهتنهایی جایگاه نظامی کشورها را تعیین نمیکند و کیفیت نیروی انسانی، فناوری، اقتصاد و توان لجستیکی نیز در این زمینه مؤثر است.
وی در ادامه به وضعیت جمعیتی قدرتهای جهانی اشاره کرد و اظهار داشت: آمریکا با برخورداری از ظرفیت اقتصادی و امکان جذب مهاجران، ابزارهای متنوعی برای مدیریت تحولات جمعیتی در اختیار دارد؛ در مقابل، چین با چالش کاهش باروری و افزایش جمعیت سالمند روبهرو است. روسیه، کشورهای اروپایی و ژاپن نیز با مسائل مرتبط با کاهش باروری و تغییر ساختار سنی جمعیت مواجه هستند.
ضرورت توزیع متوازن جمعیت با ملاحظات دفاعی و امنیتی
عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی با اشاره به چالشهای جمعیتی جمهوری اسلامی ایران، کاهش نرخ باروری و حرکت به سمت سالمندی را از مسائل مهم پیشروی کشور دانست و بر ضرورت توجه به الگوی توزیع فضایی جمعیت تأکید کرد.
وی تمرکز بخش قابلتوجهی از جمعیت و فعالیتهای اقتصادی در مناطق مرکزی و کلانشهرها را از چالشهای برنامهریزی توسعه برشمرد و افزود: توزیع جمعیت باید با الزامات آمایش سرزمینی، پدافند غیرعامل و ملاحظات دفاعی و امنیتی پیوند داشته باشد.
مشفق با طرح راهبرد «توزیع چندلایه جمعیتی» و مرکززدایی متناسب با ظرفیتهای سرزمینی خاطرنشان کرد: استقرار متوازن جمعیت در مناطق پیرامونی، استانهای مرزی و شهرهای راهبردی میتواند به تقویت ظرفیتهای اقتصادی و اجتماعی مناطق مختلف و افزایش تابآوری سرزمینی کمک کند.
وی ادامه داد: حضور پایدار جمعیت در مناطق پیرامونی، در صورت برخورداری از زیرساختهای مناسب، فرصتهای شغلی و دسترسی به خدمات عمومی، زمینه تقویت پیوندهای اجتماعی و اقتصادی با سرزمین و افزایش ظرفیت پایداری و بازدارندگی دفاعی را فراهم میکند؛ در مقابل، تمرکز بیش از اندازه جمعیت و فعالیتهای اقتصادی در مناطق محدود، آسیبپذیری زیرساختها را افزایش میدهد و مدیریت بحران را دشوارتر میسازد.
این استاد دانشگاه با تأکید بر ضرورت توجه به ظرفیتهای طبیعی و اقتصادی مناطق مختلف کشور اظهار داشت: همه مناطق از ظرفیت یکسانی برای پذیرش جمعیت برخوردار نیستند و سیاستهای بازتوزیع جمعیت باید با در نظر گرفتن محدودیتهای طبیعی، منابع آب، امکانات زیربنایی و ظرفیت اشتغال هر منطقه تدوین شود.
وی همچنین سیاستهای تشویقی در حوزه فرزندآوری، مهاجرت معکوس و توسعه منطقهای را از راهکارهای قابل توجه در مدیریت تحولات جمعیتی دانست و تأکید کرد: اجرای این سیاستها نیازمند برنامهریزی یکپارچه، تأمین زیرساختها و لحاظ کردن ملاحظات امنیتی، دفاعی، اقتصادی و اجتماعی است.
بر اساس این گزارش، چهاردهمین نشست تخصصی همایش بینالمللی حکمرانی جمعیت و خانواده در شکلدهی جوامع آینده با دبیری محمدمحسن حقیقی، دانشجوی دکتری جمعیتشناسی، برگزار شد و در آن رابطه جمعیت و قدرت از ابعاد نظری، راهبردی، اقتصادی، نظامی و امنیتی مورد بررسی قرار گرفت.