GTA 6؛ رکوردشکنی میلیاردی در سایه بحران فرهنگی
به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، انتشار نسخه ششم بازی «سرقت بزرگ خودرو» (GTA 6) بار دیگر نشان داد که صنعت بازیهای رایانهای تا چه اندازه توانسته است بر سبک زندگی، ذائقه و الگوی سرگرمی نسل جدید تأثیر بگذارد. بازیای که پس از ۱۳ سال انتظار روانه بازار شده و در همان روزهای نخست، رکوردهای کمسابقهای در صنعت سرگرمی جهان به ثبت رسانده است؛ اما در پس این استقبال گسترده و موفقیت اقتصادی، پرسشی جدی و نگرانکننده وجود دارد: آیا هر محصولی که میلیونها مخاطب دارد، الزاماً شایسته حضور در سبد سرگرمی خانوادههاست؟
بر اساس اعلام شرکت مادر راکاستار، بازی GTA 6 در نخستین روز عرضه به فروش خردهفروشی ۳ میلیارد و ۷۹۰ میلیون دلاری دست یافته و پیش از انتشار نیز ۳۲.۵ میلیون نسخه از آن پیشفروش شده است؛ آماری که از ثبت رکوردی تاریخی در صنعت سرگرمی حکایت دارد. این ارقام نشان میدهد که بازیهای رایانهای دیگر صرفاً یک سرگرمی محدود به اوقات فراغت نیستند، بلکه به یکی از تأثیرگذارترین صنایع فرهنگی و اقتصادی جهان تبدیل شدهاند. با این حال، مسئله اصلی در بررسی GTA 6، نه توان فنی و گرافیکی و نه میزان فروش آن، بلکه محتوایی است که در اختیار مخاطب قرار میدهد.
نگاهی به محتوای این بازی و نسخههای پیشین آن نشان میدهد که سرقت خودرو، سرقت مسلحانه، قتل، درگیریهای خیابانی، فرار از پلیس، قاچاق مواد مخدر، مصرف مشروبات الکلی، روابط جنسی، برهنگی و الفاظ رکیک، از جمله مؤلفههای پرتکرار این مجموعه هستند. خبرگزاری مهر نیز در گزارشی با عنوان «سرقت، محتوای جنسی و قتل؛ هسته اصلی یکی از محبوبترین بازیهای جهان» به ابعاد مختلف این محتوا پرداخته و از حضور خشونت آشکار و پنهان و رفتارهای مجرمانه در ساختار بازی سخن گفته است.
نکته قابل تأمل آن است که در GTA مخاطب صرفاً تماشاگر یک صحنه خشونتآمیز نیست؛ بلکه در بسیاری از مراحل، خود تصمیمگیرنده و اجراکننده رفتارهای مجرمانه است. بازیکن میتواند خودرو سرقت کند، به افراد حمله کند، سلاح به دست بگیرد، با پلیس درگیر شود و برای فرار از قانون برنامهریزی کند. به عبارت دیگر، خشونت و قانونگریزی در بخشهایی از این بازی از یک عنصر داستانی فراتر رفته و به بخشی از سازوکار سرگرمی تبدیل شده است.
همین تفاوت میان تماشای خشونت و مشارکت فعال در آن، موضوعی است که باید در تحلیل فرهنگی بازیهای رایانهای مورد توجه قرار گیرد. نمیتوان با قطعیت ادعا کرد که انجام یک بازی بهتنهایی موجب بروز رفتار مجرمانه در دنیای واقعی میشود؛ اما تکرار و تجربه تعاملی رفتارهای خشونتآمیز، بهویژه برای مخاطبان کمسنوسال، میتواند نگرانیهایی درباره حساسیتزدایی نسبت به خشونت، تضعیف قبح قانونشکنی و تغییر نگرش نسبت به برخی ناهنجاریهای اجتماعی ایجاد کند.
وقتی مرز سرگرمی و تربیت کمرنگ میشود
یکی از مهمترین مسائل درباره GTA 6، فاصله میان گروه سنی واقعی مخاطبان و محتوای بزرگسالانه آن است. این بازی در ردهبندی سنی آمریکا در گروه مخصوص بزرگسالان قرار گرفته و بر اساس گزارش مهر، در ارزیابی نظام ردهبندی سنی اسرا نیز به دلیل شدت و تنوع محتوای آسیبرسان، در دسته بازیهای ممنوع قرار دارد.
با این وجود، محبوبیت این مجموعه در میان نوجوانان و حتی کودکان، واقعیتی است که نمیتوان از کنار آن بهسادگی عبور کرد. در شرایطی که دسترسی به بازیهای خارجی از طریق پلتفرمهای مختلف و بازار غیررسمی امکانپذیر است، این پرسش مطرح میشود که چه سازوکاری برای جلوگیری از دسترسی گروههای سنی نامتناسب به چنین محصولاتی وجود دارد؟
خانوادهها نیز در این میان مسئولیتی جدی بر عهده دارند. گاهی والدین تصور میکنند بازی رایانهای صرفاً وسیلهای برای سرگرم کردن فرزندان و پر کردن اوقات فراغت آنان است؛ در حالی که محتوای بازی، شخصیتپردازی، نوع تعاملات و ارزشهایی که در جریان بازی بازنمایی میشود، میتواند در شکلگیری نگرش و ذائقه فرهنگی فرزندان مؤثر باشد. نمیتوان از خانواده انتظار داشت که نسبت به محتوای فیلم و برنامههای تلویزیونی حساس باشد، اما در برابر بازیهایی با محتوای خشونتآمیز و جنسی هیچ نظارتی نداشته باشد.
صنعتی که نباید در کشور ما مغفول بماند
از سوی دیگر، رکوردشکنی GTA 6 صرفاً یک اتفاق تجاری نیست؛ بلکه باید آن را نشانهای از قدرت صنعت بازی در شکلدهی به فرهنگ عمومی و جذب مخاطب دانست. وقتی یک محصول سرگرمی در مدت کوتاهی چنین حجم عظیمی از مخاطب و سرمایه را به خود اختصاص میدهد، نمیتوان از کنار ظرفیت تأثیرگذاری فرهنگی آن بیتفاوت عبور کرد.
اینجا یک مطالبه جدی متوجه مسئولان فرهنگی کشور است. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، بنیاد ملی بازیهای رایانهای، آموزشوپرورش و سایر دستگاههای مرتبط باید مشخص کنند که برای مواجهه با محصولات پرمخاطب خارجی چه برنامهای دارند. آیا سیاست فرهنگی ما صرفاً به هشدار دادن درباره محتوای نامناسب محدود شده است یا برای تولید و عرضه بازیهای جذاب، باکیفیت و متناسب با فرهنگ ایرانی ـ اسلامی نیز برنامهای جدی وجود دارد؟
واقعیت آن است که نمیتوان با ممنوعیت و هشدار بهتنهایی در برابر موج گسترده محصولات سرگرمی جهان ایستادگی کرد. مخاطب امروز به دنبال هیجان، داستان جذاب، آزادی عمل و کیفیت فنی بالاست. بنابراین اگر قرار است در برابر محصولات مسئلهدار جایگزینی ارائه شود، باید به همان اندازه که برای محتوا اهمیت قائلیم، برای جذابیت، نوآوری و استانداردهای فنی نیز سرمایهگذاری کنیم.
از طرف دیگر، نظام ردهبندی سنی بازیها باید از یک توصیه روی کاغذ فراتر برود و در مسیر اطلاعرسانی عمومی، نظارت بر عرضه و آگاهسازی خانوادهها نقش مؤثرتری ایفا کند. والدین باید بدانند چه محتوایی را برای فرزندان خود تهیه میکنند و نهادهای مسئول نیز باید درباره بازیهایی که دسترسی کودکان و نوجوانان به آنها نامتناسب است، پاسخگو باشند.
رکورد فروش، مجوز عبور از خطوط قرمز فرهنگی نیست
نکته پایانی اینکه نباید موفقیت اقتصادی و استقبال جهانی از یک محصول را با ارزش فرهنگی آن اشتباه گرفت. ممکن است یک بازی از نظر گرافیک، طراحی جهان باز، روایت داستانی و فناوری در بالاترین سطح قرار داشته باشد، اما این ویژگیها نمیتوانند محتوای نامناسب آن را توجیه کنند.
GTA 6 را باید فراتر از یک بازی رایانهای و در چارچوب یک مسئله فرهنگی و اجتماعی بررسی کرد؛ مسئلهای که به نوع سرگرمی نسل جدید، مسئولیت خانوادهها، سیاستگذاری فرهنگی و آینده صنعت بازی در کشور گره خورده است.
امروز پرسش اصلی این نیست که چرا GTA 6 رکورد فروش جهان را شکسته است؛ پرسش مهمتر این است که چرا محصولی با چنین حجم گستردهای از مخاطب، خشونت، قانونگریزی و محتوای جنسی را به بخش مهمی از تجربه سرگرمی خود تبدیل کرده و ما در برابر این جریان چه برنامهای داریم؟
نباید اجازه داد در هیاهوی رکوردشکنیهای اقتصادی، مسئله تربیت و سلامت فرهنگی نسل آینده به حاشیه برود. رکورد فروش یک بازی ممکن است برای سازندگان آن افتخارآمیز باشد، اما برای خانوادهها و متولیان فرهنگی، باید فرصتی برای بازاندیشی در سیاستهای فرهنگی، نظارت بر محتوای سرگرمی و تقویت تولیدات بومی باشد. چراکه در نهایت، آنچه اهمیت دارد صرفاً تعداد نسخههای فروختهشده یک بازی نیست؛ بلکه فرهنگی است که در ذهن و سبک زندگی مخاطبان آن شکل میگیرد.