سازگاری دین با رشد و توسعه
به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، پنجاه و هفتمین شماره پرتو پژوهش، نوشتهای در پاسخ به پرسشهای دینی با بررسی «سازگاری دین با رشد و توسعه» از سوی معاونت پژوهش مجتمع آموزش عالی فقه منتشر شد.
جمعی از محققان مجتمع آموزش عالی فقه در این شماره به تبیین و پاسخ پرسشی مبنی بر منافات یا عدم منافات دین با رشد و توسعه پرداختهاند که در ابتدا با تبیین این پرسش آوردهاند: «در دنیای معاصر که زندگی بشر از جهات علمی، صنعتی، ارتباطات، فرهنگ و هنر رشد و توسعه چشمگیری یافته، دینی که هزار و چهارصد سال پیش برای جامعه توسعه نیافته آن روزگار آمده بود، نمیتواند با جامعه توسعه یافته و زندگی کاملاً ماشینی امروز سازگار و پاسخگوی نیازهای انسان امروز باشد».
برای پاسخ به پرسش فوق ابتدا باید مفهوم دین و توسعه توضیح داده شود و پس از آن مقررات دینی مورد ارزیابی قرار گیرد که آیا این مقررات ثابت بوده و برای زمان خاصی است یا قابل انطباق بر جوامع گوناگون و پیشرفته و تمام دورهها است.
در ادامه این توضیح مفهوم دین و توسعه و جایگاه توسعه در اسلام مورد بررسی قرار گرفته است که در تعریف دین و توسعه میخوانیم: «دین عبارت است از مجموعه عقاید، دستورات اخلاقی، احکام و مقررات برای اداره و هدایت بشر که در متون مقدس دینی آمده است و گسترش و پیشرفت در عرصههای گوناگون زندگی مانند اقتصاد، علم، سیاست، هنر و تبلیغات را که زندگی ساده بشر را به زندگی صنعتی و ماشینی تبدیل کرده است، توسعه گویند».
در پاسخ به پرسش فوق که دین با توسعه و پیشرفت منافات دارد، باید ابتدا جایگاه توسعه در اسلام بررسی شود و دوم به این پرسش پاسخ داده شود که آیا احکام و مقررات دینی ثابت است یا احکام متغیر هم دارد که اگر ثابت است، نمیتواند با امور متغیر سازگار باشد و اگر برای نیازهای متغیر، احکام متغیر داشته باشد، میتواند با تمام عصرها و شرایط گوناگون زمان هماهنگ شود.
این نوشتار در ادامه مطالب خود برای دست یافتن به جایگاه توسعه در اسلام عوامل توسعه و رشد جامعه را علم و کار میداند و آورده است: «بدیهی است که هر حرکتی نیاز به دانش دارد و بدون دانش نمیتوان پیشرفت کرد؛ پس از به دست آوردن دانش، کار و تلاش نقش تعیین کنندهای دارد و بدون کار، پیشرفت حاصل نمیشود».
پنجاه و هفتمین شماره پرتو پژوهش در ادامه مطالب خود و پس از تبیین جایگاه توسعه در اسلام با اشاره به چند روایت از ائمه اطهار(ع) به احکام ثابت و متغیر در اسلام میپردازد و پس از بیان این مطلب که اگر احکام دینی ثابت باشد با توسعه نمیسازد و اگر متغیر باشد، ثبات و جاودانگی دین خدشهدار میشود، آورده است: «اسلام به عنان دین خاتم، از جامعیت و کمال برخوردار بوده و پاسخگوی نیازهای تمام عصرها در هر شرایط است».
بخش دیگری از این شماره به این شبهه که برخی میگویند دامنه زندگی اجتماعی انسان و ابزار زندگی به طور چشمگیر وسعت پیدا کرده و قابل مقایسه با شرایط زندگی عصر پیامبر اکرم(ص) در چهارده قرن پیش نیست و مقرراتی که در ابعاد مختلف زندگی اجتماعی امروز وضع و اجرا میشود، در میان مقررات اسلام وجود ندارد؛ بنابراین دین نمیتواند برای زندگی توسعه یافته امروز بشر مفید باشد، پاسخ داده است.
در پاسخ به این شبهه میخوانیم: «کسانی که این شبهه را مطرح میکنند، از مباحث حقوقی بیاطلاعند و از این نکته آشکار غفلت کردهاند که در قوانین تمام کشورها دو نوع قانون وجود دارد که برخی از این مقررات قابل تغییر و تبدیلند و برخی دیگر ثابت و دائمی. در حکومتهای امروزین، قانونی به نام «قانون اساسی» وجود دارد که تغییر آنها از صلاحیت دولت و مجلس بیرون است و در صورت لزوم، تحت تشریفات خاصی صورت میگیرد».
پنجاه و هفتمین شماره پرتو پژوهش در پایان نتیجه میگیرد که دین اسلام با توسعه و رشد جامعه سازگار بوده و در متن دین به توسعه و پیشرفت سفارش شده است. پیشرفت علمی و صنعتی همراه با اسلام بوده و روزگاری مسلمانان در اوج پیشرفت قرار داشتند، اما امروز گرفتار انحطاط شدهاند؛ از سوی دیگر اسلام، دارای احکام ثابت و متغیر است که احکام ثابت برای نیازهای ثابت و نوع انسان تشریع شده و هیچگاه تغییر نمیکند.
در ادامه بیان این نتیجه آمده است: «احکام متغیر برای نیازهای متغیر و اجتماعی انسان در شرایط گوناگون پیشبینی شده و برعهده حاکم شرع و حکومت اسلامی است که با حفظ احکام ثابت و در نظر گرفتن مصالح اجتماع، حکم موارد متغیر را صادر کند؛ پس دین در شرایط گوناگون و متغیر توان حضور در جامعه را دارد و به نیازهای اساسی انسان پاسخگو است».
گفتنی است، طلاب و پژوهشگران علاقهمند به دریافت شمارههای دیگر پرتو پژوهش میتوانند به واحد پاسخ به سؤالات عقیدتی معاونت پژوهش مجتمع آموزش عالی فقه به نشانی: قم ـ چهارراه حجتیه ـ مدرسه مبارکه حجتیه مراجعه کنند. /920/ن601/ع