پانزدهمین شماره فصلنامه حسنا انتشار یافت

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، این شماره از فصل‌نامه شامل سخن سردبیر و مقاله‌هایی با عناوین «روش شناسی توضیح واژگان در تفسیر الکشاف و مجمع البیان، جایگاه جامعان قرآن و ارزش‌گذاری مصاحف آنان، بازخوانی نسبت امربه‌معروف و نهی‌از‌منکر با حریم خصوصی برمبنای قرآن، معناشناسی تاریخی و توصیفی واژه سبیل در قرآن کریم، نگاهی به یکی از تعقیبات نماز عصر و تصحیح فرازی اشتباه از آن، علل‌الشرایع اثری وزین در مجموعه آثار شیخ صدوق، تبیین نگرش امام خمینی به موضوع تدبر در قرآن و خلاصة المحتویات» است.

در بخشی از سخن سردبیر آمده است: «پیش از ظهور اسلام عرب‌ها پدیده‌ای چون شعر و جادو را می‌شناختند و تصورشان نیز بر این بود که این امور در عالمی دیگر ریشه دارد و چیزی نیست که در قالب حس محصور شده باشد و هر کسی به آن دست یابد. آنان با عالم جن تا حدودی آشنا بودند و آنان را چون آدمیان دارای نظم و نظام و قبیله‌ای می‌دانستند که با یکدیگر ارتباط دارند و حتی در قالب ضرب‌المثل‌هایی آنان را به سرزمینی نسبت می‌دادند که در آنجا زندگی می‌کنند.»

سردبیر در بخش دیگری نوشته است: «اعراب به خاطر تصوری که از ماهیت و منبع الهام در شعر داشتند قرآن را به شعر متصف می‌کردند، اما قرآن با لحنی صریح و با کوبنده‌ترین عبارات این اتصاف را از خود و شاعربودن را از آورنده‌اش دور می‌سازد.»

روش شناسی توضیح واژگان در تفسیر الکشاف و مجمع البیان
محمود شهبازی

نرگس شیرازی

چکیده: زمخشری از دانشمندان برجسته ایرانی اسلامی در قرن پنجم و ششم هجری است. تسلط و چیرگی او بر نحو، بلاغت و شعر عربی، تفسیر وی را یکی از کم نظیرترین تفسیرهای ادبی و خود او را در زمره نام آورترین مفسران ادیب قرار داده است. هرچند از او آثار ادبی ارزشمند دیگری نیز برجای مانده است. طبرسی نیز مفسر بزرگ و فقیه قرن ششم هجری و از معاصران زمخشری به شمار می رود و چنانکه از آثارش به ویژه تفسیر مجمع البیان پیداست در فنون مختلف ادبی چون لغت، معانی و بیان و نحو چیره دست است. بنابراین می توان تفسیر مجمع البیان را نیز در ردیف تفاسیر ادبی قرار داد. مباحث واژگانی در دو تفسیر یاد شده نمود ویژه‌ای دارد که مهمترین این مباحث عبارتند از: بیان مترادف و تفاوت های معنایی آن، انتقال معنایی واژگان، مفرد و جمع، چند معنایی، واژگان دخیل، تخصیص معنایی واژگان، بیان ریشه و گسترش معنایی واژگان روش کار دو تفسیر را در حوزه واژه شناسی بررسی می‌کند. 

جایگاه جامعان قرآن و ارزش‌گذاری مصاحف آنان
حسین الوند سرکلاته

چکیده: یکی از مباحثی که در علوم قرآنی مطرح می‌شود، جمع‌آوری و تدوین قرآن است. در کتابهای علوم قرآنی از چهار جمع سخن به میان آمده است: جمع صحابه، امام علی علیه‌السلام، ابوبکر و عثمان. این نوشته در پی پاسخ به این سؤال است که از میان جمع‌های فوق کدامیک و بر اساس چه دلایلی از ارزش و اهمیت بیشتری برخوردار بوده است؟
بعضی از اهل سنت عقیده دارند، نخستین جامع قرآن ابوبکر بوده که این کار را با مشورت خلیفه دوم انجام داد و جمع او از ارزش بیشتری برخوردار است؛ اما بررسی منابع روایی و تاریخی و کتابهای علوم قرآنی ـ اعم از شیعه و اهل سنت ـ بیانگر این حقیقت است که اولین جامع قرآن، حضرت علی علیه‌السلام بوده و جمع ایشان از ارزش بیشتری برخوردار است. علاوه بر ویژگی‌های شخصی حضرت، مانند اعلمیت او در میان صحابه و کاتب وحی نبوی، ویژگی‌های مصحف آن حضرت نیز از دلایل ارزشمندی جمع اوست: ترتیب سوره‌ها بر حسب ترتیب نزول، در برداشتن نص دقیق و قرائت صحیح آیات طبق املای پیامبر، ذکر شأن نزول، زمان و مکان نزول آیات، مشخص نمودن آیات محکم و متشابه، ناسخ و منسوخ، در برداشتن تفسیر و تأویل آیات طبق نقل پیامبر و نیز تقدم جمع حضرت بر جمع ابوبکر و عثمان از دلایل ارزشمندی جمع حضرت محسوب می شود.

بازخوانی نسبت امربه‌معروف و نهی‌از‌منکر با حریم خصوصی بر مبنای قرآن‌کریم
مرضیه محصص

چکیده: فریضه امربه‌معروف و نهی‌از‌منکر از جمله شاخصه‌های بنیادین در دین مبین اسلام محسوب می شود. از جمله شبهات مطرح در این حیطه، تقابل ظاهری این فریضه با موضوع لزوم صیانت از حریم شخصی افراد است که در غالب مکاتب الهی مورد تأکید قرار می گیرد.
تحدید قلمرو امربه‌معروف و نهی‌از‌منکر و حریم شخصی بر مبنای قرآن‌کریم حاکی از این است که چنانچه امر به معروف را دعوت به رعایت ارزش‌های مسلم و قطعی جامعه و حفظ مصلحت‌های انکار ناپذیر در نظام انسانی بدانیم، این اصل نه تنها با صیانت از حریم شخصی در تضاد نیست، بلکه همه مصلحان اجتماعی به عنوان اصلی که مقوم حریم شخصی افراد است، از آن استقبال خواهند نمود.
در این نوشتار سعی شده است ضمن ارائه تعریفی از امربه‌معروف و نهی‌از‌منکر و حریم شخصی و تعیین مصادیق قرآنی هریک، به ترسیم رویکرد قرآن‌کریم نسبت به اجرای همگام این دو مقوله پرداخته شود.

معناشناسی تاریخی و توصیفی واژه سبیل در قرآن کریم
سید ابوالفضل سجادی

سحر محبی

چکیده: معناشناسی یکی از رهیافت‌های نوین در حوزه زبان‌شناسی است که به مطالعه و تفسیر و نیز ترکیب کلمه‌ها در عبارت‌ها و جمله‌های خاص می‌پردازد. در واقع معناشناسی‌کلیدی برای گشایش درهای متن کلام است. این دانش در اواسط قرن نوزدهم پا به عرصه گذاشت. ماکس مولر و میشل بریل از جمله افرادی بودند که در وضع این دانش مشارکت چشم‌گیری داشتند.
واژه سبیل یکی از پرکاربردترین واژه‌های قرآنی است که در قرآن کریم بارها به آن اشاره شده است و از مسائلی است که بسیاری از آن غافل‌اند. بررسی و تحلیل معناشناسی در این پژوهش نشان داد که سیر معنایی این واژه با توجه به بافت معنایی آیات قرآن، معانی متعددی چون راه، ستمگری، دین، طاعت خدا و ... است.
مقاله حاضر در صدد است از طریق شناسایی کاربرد تاریخی و توصیفی واژه سبیل، تطور و توسعه معنایی این واژه را پیش از اسلام و پس از آن تعقیب کند تا به درک هرچه بیشتر مفهوم آن نائل آید و با اهتمام به کاربردهای «سبیل» در بافت‌های دینی عناصر تشکیل دهنده با سبیل و نیز واژگان متقاربه المعنی آن را بیابد.

نگاهی به یکی از تعقیبات نماز عصر و تصحیح فرازی اشتباه از آن
محمد مهدی فرهی

محسن توکلی

چکیده: حدیث که یکی از منابع مهم و ارزشمند برای دست‌یابی به دین الهی است از بدو پیدایش خود تا به امروز با آسیب‌های متعددی چون جعل، از بین رفتن، نقل به معنا، تقطیع، تصحیف و اشتباهات نساخ روبه رو بوده است. با وجود اهمیت عین الفاظ و عبارات و ترتیب دعاها و اذکار و اوراد، حتی آنها نیز از گزند این آسیب‌ها در امان نمانده‌اند. از آنجا که لازم است حتی‌المقدور ادعیه و اذکار به همان صورتی که از معصوم علیه‌السلام صادر شده است خوانده شوند، تصحیح این متون ضرورت می یابد. در این نوشتار از اختلافات موجود در یکی از تعقیبات  نماز عصر و لزوم تصحیح متون روایی با روش علمی آن سخن خواهد رفت و به وجود فرازی نادرست در آن اشاره خواهد شد، سپس عبارت تصحیح شده را بیان خواهد کرد.

علل‌الشرایع اثری وزین در مجموعه آثار شیخ صدوق
مجید معارف

آتنا بهادری

چکیده: کمتر شیعه‌ای یافت می‌شود که از میان آثار محدث، مفسر و رجالی گرانقدر سده چهارم، محمدبن بابویه، درباره کتاب «من لا یحضره الفقیه» توصیفات ارزنده‌ای نشنیده باشد؛ لکن عظمت مقام علمی شیخ صدوق در دیگر آثار ایشان نظیر«علل الشرایع»، نیز نهفته است که تحقیقات وسیعی را طلب می‌نماید تا زوایای برجسته آن آشکار گردد. این کتاب از نتایج سفرهای شیخ به شهرهای کوفه، نیشابور، فرغانه و مرورود خبر می‌دهد و نقل‌هایی از پنج اثر دیگر ابن بابویه دارد. متن کامل  «العلل» فضل بن شاذان و بخش‌هایی از «الفروغ بین الاباطیل و الحقوق» رهنی در آن  دیده می شود و مواردی از نامه‌نگاری‌های ابن سنان با امام رضا علیه‌السلام را حکایت می‌کند. این کتاب با بیان حکمت و فلسفه برخی مسائل اعتقادی، احکام شرعی و اسباب تحقق پاره‌ای امور از قول امامان معصوم علیهم‌السلام، توجه کتب حدیثی، تفسیری و فقهی را به خود جلب نموده است و امید می‌رود با معرفی بیشتر و بهتری از آن، بسیاری محققان در صدد شناخت ابعاد وسیع آن برآیند.

تبیین نگرش امام خمینی (رحمة الله علیه) به موضوع تدبر در قرآن
علی رضا کوهی

چکیده: امام خمینی (رحمة الله علیه) قرآن‌شناسی عارف است که با هدف تربیت نفوس، تدبر در قرآن‌کریم را که یکی از ابزار معرفت و خودسازی است، همواره مورد تأکید قرار داده و خود او تعریف، راهکارها، ثمرات، ابزار و آسیب‌های آن را در لابلای آموزه‌های قرآنی و اخلاقی خود به دست داده است. کاوش در آثار مکتوب و شفاهی برجای‌ مانده از امام خمینی ما را به این موضوعات رهنمون است. لذا در این نوشتار با شیوه‌ای توصیفی و تحلیلی و با استفاده از این میراث مکتوب و شفاهی، اندیشه قرآنی امام خمینی در موضوع تدبر در قرآن را به بحث نشسته ایم.

پانزدهمین شماره حسنا؛ فصلنامه تخصصی تفسیر علوم قرآن و حدیث به صاحب امتیازی و مدیر مسؤولی حمیده شریعتی نیاسر در 198 صفحه و با تیراژ 600 نسخه و به قیمت 1200 تومان منتشر شده است./992/پ202/ق