شناخت اجمالی اسراف در کتاب پژوهشی در اسراف

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، کتاب پژوهشی در اسراف از «مقدمه و پیشگفتار و دو فصل در مورد اسراف و انواع اسراف تدوین شده است.
فصل اول با نام «در مورد اسراف» دارای بخشهای «واژه اسراف، تحریم اسراف، فلسفه تحریم اسراف، عوامل اسراف و فرهنگ مصرف» است.
فصل دوم نیز انواع اسراف نام دارد و دارای پنج بخش است به مطالبی همچون«تبذیر، اسراف در اموال عمومی، تضییع اموال دیگران، اسراف در مخارج شخصی و خانوادگی و اسراف در انفاقهای مستحب» پرداخته است.
در بخشی از این کتاب میخوانیم: «راغب اصفهانی در تعریف اسراف میگوید: «سرف به معنای تجاوزکردن از حد در هرکاری است که از انسان سربزند. گرچه استعمال آن در موارد زیادهروی در انفاق مال بیشتر است و گاهی به خروج از اعتدال در مقدار خرج مال و زمانی هم به چگونگی بذل مال و مورد آن اطلاق میشود و لذا سفیان گفته است آنچه در غیر طاعت خدا مصرف شود، اسراف است، گرچه مقدار آن کم و ناچیز باشد.
کلمه اسراف برخلاف تبذیر تنها یک واژه اقتصادی نبوده، و کاربرد آن منحصر به امور مالی نیست، بلکه این واژه قبل از آن که نشانه جرمی در امور اقتصادی باشد، بیانگر وضعیت نامناسب و غیر معتدل اخلاقی و فرهنگی شخص و یا جامعه مسرف است و آن حالت تجاوزگری و بیاعتنایی به قوانین و حدود شناختهشده شرعی و انسانی است و بر این اساس به کارگیری این واژه در قرآن کریم و دعاهای رسیده از امامان معصوم علیهمالسلام در مورد تجاوز از مرز شرع و خصلتهای انسانی و گامنهادن در وادی گناه و معصیت، بسیار است.
با سه ملاک، حد معتبر در اسراف تعیین میشود:
1)گناهان و محرمات شرعی
این بدان دلیل است که حرامها و معصیتها خود حدود الهیاند، و ارتکاب آنها اگر بدون صرف مال باشد، اسراف به معنای گناه و تجاوز از دستورهای دینی است؛ و در صورتی که همراه با مخارج مالی باشد، این عمل گذشته از این که خود معصیت است، خرج مال در راه آن نیز به عنوان تبذیر و اسراف اقتصادی، گناه دیگری خواهد بود. لذا بعضی لغتشناسان و مفسران آن را به خوردن مال حرام و برخی به تجاوز از حلال به حرام و عدهای نیز آن را به انفاق در راه گناه، تفسیر نمودهاند. همچنین مرحوم نراقی(رحمةالله علیه) از علامه حلی(رحمةالله علیه) نقل میکند که علمای اسلام اجماع و اتفاق دارند که مصرف مال در راه گناه، اسراف و حرام است.
2) حکم عقل و معیارهای عقلی
این در مواردی است که عقل بر قبح صرف مال در آنها حکم مینماید به گونهای که تجاوز از آن به نوعی سفاهت و جهالت رجوع کند، مانند انفاق به کسی که استحقاق آن را ندارد و نیز اتلاف و نابودکردن ثروت و یا خرج آن در موارد نادرست و بیفایده که حاکی از نارسایی عقلی و ضعف اندیشه، مرتکب این عمل است. از اینرو گروهی از لغویان، اسراف را به غفلت و جهل و خطا معنا نمودهاند. همچنین مرحوم طبرسی رضوان الله تعالی علیه، که از بزرگان اهل تفسیر است، در توضیح آیه شریفه (کلوا واشربوا ولاتسرفوا...) میفرماید: هر انفاق و صرف مالی که عقلا آن را قبیح شمرند و ضرر بر صاحبش وارد آورد، اسراف و حرام است. بر این اساس حکم عقل در تشخیص موارد لازم و مفید انفاق از غیر آن، معتبر و محترم است و تجاوز از آن مصداق اسراف خواهد بود.
3) عرف جامعه
در مواردی هم، عرف اجتماعی عامل تعیین کننده حد در باب اسراف است؛ به عنوان مثال مصرف مال در راه مصالح شخصی و زن و فرزند و یا انفاق آن برای مصالح دیگران، هرکدام محدود به حدی است که عرف جامعه آن را بر اساس اوضاع اقتصادی هر زمان، و بر پایه وضعیت مالی و موقعیت اقتصادی و اجتماعی هر شخص تعیین و تحدید مینماید و همانگونه که کمروی از آن، مصداق بخل است و اگر موجب از بینبردن حق واجبی شود حرام و معصیت است، زیاده روی و تجاوز از آن نیز به معنای خروج از حد اعتدال، و ورود به جرگه مسرفین خواهد بود.
تحریم اسراف در قرآن
در قرآن کریم واژه اسراف با مشتقات آن به طور مکرر به کار رفته است. به عنوان نمونه به آیات زیر توجه کنید: الف) سوره یونس آیه 12: (این گونه برای تجاوزگران آنچه عمل میکردند، زینت داده شده است.)
ب) سوره شعراء آیه 151: (فرمان تجاوزگران را پیروی نکنید)
ج) سوره غافر آیه 28: (خداوند تجاوزگر دروغگو را هدایت نمیکند)
د) سوره یونس آیه 83: (و به تحقیق فرعون در زمین برتری طلب و به تحقیق از تجاوزپیشگان بود)
در این آیات مقصود از اسراف جنبههای اخلاقی، عقیدتی و تجاوز از حدود الهی است، گرچه امور مالی را نیز شامل است ولی آیاتی که تنها ظهور در جنبههای اقتصادی دارد، چهار مورد است و با دو آیه شریفه تبذیر شش آیه میشود. آنها عبارتند از: «آیه 141 سوره انعام، آیه 31 سوره اعراف، آیه 67 سوره فرقان،آیه 6 سوره نساء و آیات 26 و 27 سوره اسراء.»
در اینجا به ذکر چند آیه میپردازیم:
الف) آیات 26 و 27 سوره اسراء: (حق خویشان، نیازمند و در راه مانده را بپرداز و تبذیر نکن، زیرا تبذیرکنندگان برادران شیطانهایند و شیطان به پروردگار خویش بسیار کفرورزنده است.) واژه تبذیر تنها واژهای اقتصادی است و در قرآن کریم فقط در همین دو آیه از سوره اسراء به کار برده شده است و شاید در قرآن کریم کمتر موردی بتوان پیدا کرد که، اینگونه با لحن تند و شدید از عملی آنچنان که در این آیه شریفه در مورد تبذیر آمده، نهی شده باشد.
ب) آیه 141 سوره انعام: (وقت برداشت محصول حقی که بدان تعلق گرفته بپردازید و اسراف نکنید، به تحقیق خداوند اسرافگران را دوست ندارد.)
ج) آیه 31 سوره اعراف: (وقت ورود به هر مسجدی بهترین آرایش را برگیرید. بخورید و بیاشامید و اسراف نکنید . همانا خداوند اسراف کنندگان را دوست ندارد.)
مرحوم طبرسی رضوانالله تعالی علیه در تفسیر آیه بالا اینگونه می گوید: «خداوند با این کلام در مقام مذمت و توبیخ مسرفان است، نه مدح آنان. در صورتی که اگر این سخن بدین معنا باشد که نه آنها را دوست دارد و نه با آنها دشمن است، باید همانگونه که این جمله متضمن مدح نیست، در بردارنده سرزنش و مذمت آنان نیز نباشد.
مؤید سخن ایشان این است که همین تعبیر درباره کافران نیز آمده است. خداوند میفرماید: او کافران را دوست ندارد. بدیهی است منظور از این کلام در این خصوص به همان سبب که مرحوم طبرسی در مورد مسرفان فرموده است، بغض و دشمنی است.
شایان ذکر است، مؤسسه بوستان کتاب، کتاب پژوهشی در اسراف نوشته سیدمهدی موسویکاشمری را در 232 صفحه به منتشر کرده است./992/ن601/ن