تربیت اولاد در کتاب مربی نمونه
به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، کتاب مربی نمونه با عناوینی همچون «آشنایی با خصوصیات سوره لقمان، پژوهشی درباره حروف مقطعه قرآن، نشانه های نیکوکاران، سرگرمیهای ناسالم، انحراف در دستگاه رهبری، یک اعجاز علمی قرآن، اسرار آفرینش کوهها، لقمان و سپاسگزاری، لقمان و تربیت اولاد، لقمان و مبارزه با شرک، احترام پدر و مادر، اطاعت و فرمانبرداری محدود، همه چیز حساب دارد، لقمان و یاد خدا، لقمان و نظارت ملی، لقمان و استقامت و...» گردآوری شده است.
در بخش لقمان و تربیت اولاد، آمده است: زمانی را که لقمان به فرزند خود اندرز داد و گفت: فرزندم! برای خدا شریک قرار مده، زیرا شرک ستم بزرگی است. مسائل مربوط به تعلیم و تربیت کودک، یکی از امور مهم اجتماع کنونی بشر است که فکر دانشمندان را به خود متوجه ساخته، و از این راه فصل تازهای در علوم تربیتی و پرورشی، بازگشوده شده و افکار تازه و سودمندی در اینباره به مراکز و محافل تربیتی عرضه شده است، و سازمانهایی برای رفع نیازمندیهای علمی و تربیت کودک به وجود آمده و این قسمت به صورت رشته تخصصی در آمده است. دانشمندان به خوبی دریافتهاند که زیربنای زندگی، در دوران کودکی پیریزی میشود، و سعادت و شقاوت ادوار مختلف زندگی، یعنی دورانهای جوانی و پیری، در گرو طرز تربیت دوران کودکی است. با این که شخصیت انسان به عوامل گوناگونی بستگی دارد که هرکدام از آنها در سرنوشت انسان تأثیر بسزایی داشته و کاملا مؤثر میباشد، معالوصف تربیتهای دوران کودکی در نظر دانشمندان، حائز اهمیت خاصی است و آن را زیربنای زندگی مینامند.
نگارنده در قسمت دیگری از این بخش، نوشته است: قلب و روان کودک بسان صفحه کاغذ سفیدی است که در دست نقاش چیره دست قرار گیرد، هر نقشی که روی آن ترسیم شود، تا آخر عمر صفحه باقی میماند.
فرض کنید قطعه سنگ مرمری در دست استادکار هنرمندی قرار گیرد، از آنجا که او یک سنگ تراش توانا، یک صنعتگر ماهر، یا یک مجسمه ساز چابکدست است، دهها فکر و خیال درباره آن کرده و نقشههایی میریزد، ولی اگر دست به پیکر آن( مرمر)زد و آن را به صورت مجسمه یکی از نوابغ جهان یا یکی از اشیای ظریف درآورد، همهگونه امکانات و استعدادهایی که قبلا در این قطعه مرمر وجود داشت، از میان میرود و تاسنگ باقی است، صورت نابغه نیز همراه آن باقی خواهد بود. حضرت علی علیهالسلام میفرماید: «همانا دل جوان نورس، همچون زمین کشتنشده و بکر است، هر بذری در آن بپاشند میپذیرد.» بنابراین، جادارد بگوییم که مغز کودک مانند فیلم عکاسی است، از آنچه میبیند و مشاهده میکند ، عکس برمیدارد.
برخی از پدران تصور میکنند که مسؤولیت آنان فقط منحصر به تأمین نیازمندیهای جسمانی کودک است و دیگر وظیفهای ندارد، در صورتی که پرورشهای اخلاقی و ایمانی، بزرگترین مسؤولیتی است که بر دوش آنها گذارده شده است و انجام دادن این مسؤولیت، ارزندهتر از تأمین حوایج مادی آنهاست. دومین شخصیت جهان اسلام، امیرمؤمنان حضرت علی علیهالسلام میفرماید: «بهترین هدیهای که پدر میتواند به فرزند خود بدهد، همان تربیت پسندیده است.» مسؤولیت پدران در اینباره به قدری سنگین و قابل توجه است که امام سجاد علیهالسلام در انجام دادن این وظیفه خطیر از خداوند استمداد میکند، و در ضمن راز و نیاز خود چنین عرض میکند: «بارالها! مرا در تربیت و تأدیب فرزندان و نیکی به آنها یاری بفرما.»
مفسر قرآن کریم آورده است: اگر پدران حق اطاعت در گردن فرزندان دارند، فرزندان نیز حق بزرگتری در عهده پدران دارند و آن حق تربیت است، یعنی آموختن راه و رسم زندگی از طریق صحیح و پرورشدادن سجایای انسانی است که در فطرت او تعبیه شده است. اگر دانشمندان، امروز به اهمیت تربیت کودکان و راهنمایی رجال آینده کشور پی بردهاند و با تشکیل جلسات و نوشتن کتابها و جزوهها و نشان دادن فیلمهای اخلاقی و علمی، گامهای بلندی در این راه برداشتهاند، رهبران عالیقدر اسلام و پیشوایان مذهبی ما، از چهارده قرن پیش با دادن دستورات لازم و ارشاد و راهنماییهای سودمند، و با پرورش کودکان و فرزندان نمونه، قدم مؤثری در این راه برداشتهاند. اگر دانشمندان و روانشناسان، استادان آموزش و پرورش، برنامههای تربیتی خود را از دورانی شروع میکنند که کودک چشم و گوش خود را باز کرده و در آستانه چیزفهمی قرار میگیرد، ولی اسلام برنامه وسیع خود را برای تحققیافتن سعادت کودک، پیش از انعقاد نطفه او آغاز مینماید.
آیتالله سبحانی در مورد نقش آموزههای اسلام در زندگی نوشته است: اسلام درباره پیوند زناشویی دستورات لازم و کافی دارد و در اینباره به تمام جوانب توجه نموده و در انتخاب همسر به ریشه خانوادگی و شرافت موروثی، اهمیت فوقالعاده داده است. رسول اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: از خضراءالدمن(گیاهانی که در نقاط آلوده می رویند) بپرهیزید! عرض کردند: منظور چیست؟ فرمود: زن زیبارویی که در خاندان بد و پلید به وجود آمده باشد. اسلام برای حالت آمیزش، آداب و وظایفی معین فرموده که مراقبت هر کدام، در سعادت و خوشبختی کودک تأثیر بسزایی دارد و بالاخص از آمیزش در حالت مستی به شدت جلوگیری کرده است، زیرا کودکانی که در این حال نطفه آنها بسته میشود، از عوارض عصبی درمان ناپذیر بینصیب نیستند. اسلام تنها به این قسمت اکتفا نکرده، در ایام بارداری و پس از وضع حمل با موشکافی شگفتآوری، تمام شؤون پرورش کودک را مدنظر قرار داده است، تا آنجا که به پدران دستور داده که برای فرزندان نام نیکی انتخاب نمایند، زیرا نام، خصوصا نامی که حاکی از بندگی کودک نسبت به خدای یکتا باشد، نشانه شخصیت و از نظر روانی اثر نیکی در روح کودک دارد. اسلام دستور میدهد که کودک را پس از تولد با آب پاک و تمیزی شستشو دهند، و در گوشهای او اذان و اقامه بگویند، تا گوشهای او از روز نخستین با جملههایی که حاکی از یگانگی خدا و رسالت نبی اکرم صلی الله علیه و آله و دعوت به کارهای نیک است، آشنا گردد. اگر مردم آن روز، اسرار این تعالیم عالی را در نیافتند، امروز پیشرفت دانش، پرده از روی این مطلب برداشته است. دستورهای اسلام درباره تربیت کودک به قدری زیاد است که نقل یکصدم آنها برای ما مقدور نیست، ولی خوشبختانه امروز این مسائل زنده و ارزنده، مورد توجه دانشمندان است و نویسندگان و گویندگان ما با طرز جالبی، نظر اسلام را درباره نحوه تربیت کودک بیان میکنند.
ایجاد شخصیت در کودک
در رابطه با ایجاد شخصیت در کودک در این کتاب نوشته شده است: با مربیان کودک باید متوجه باشند که کودک یک انسان به تمام معنای واقعی است، چیزی از انسانیت کم ندارد، چیزی که هست این است که انسانیت او در حال رشد و تکامل، در حال پیشرفت و پرورش است و مربی باید از ذخایر و سرمایه معنوی و فطری او به تدریج بهرهبرداری کند.
یکی از اساسیترین اصول تربیت، همان احیای شخصیت کودک است؛ یعنی باید به طفل فهماند که تو یک انسان واقعی هستی، و سپس به صورت یک انسان کامل با او سخن گفت و مطالب علمی و اجتماعی، روشهای صحیح و اخلاقی را در افق فکر او توضیح داد؛ به سخنان او به طور دقیق گوش داد و مانند یک انسان کامل به گفت و شنود پرداخت، دست از تشریح و توضیح و افهام برنداشت، تا آنجا که کودک حقیقت را بفهمد و باور کند.
در اینجا نمونهای از گفتار پیشوایان خود که حاکی از طرز تربیت اسلامی است نقل میکنیم، تا گواهی برای گفتار خود آورده باشیم: امام مجتبی علیهالسلام روزی فرزندان و برادرزادگان خود را دعوت کرد و رو به آنها کرد و فرمود: «شما کودکان امروز و بزرگان اجتماع آینده هستید، بر شماست که تحصیل علم کنید و هرکس از شما که نمیتواند مطالب را حفظ کند، درس خود را بنویسد و در موقع لزوم به آن مراجعه کند.»
اکنون دقت کنیم، امام مجتبی علیهالسلام چگونه میخواهد فرزندان خود را تربیت کند. او میخواهد فرزندانش دانش بیاموزند، ولی هرگز در این راه به شدت و خشونت متوسل نمیگردد و با سیطره و فشار، آنها را وادار به درسخواندن نمیکند. چرا؟ زیرا اثر آن موقت و مایه پیدایش عقدههایی است که بعدها جبرانناپذیر است. او در ایجاد شخصیت، با بازکردن فکر کودک، امیدوارساختن او به آینده خود و با تشریح منافع دانش اندوزی وارد گفتگو شده و عملا برای آیندگان روش صحیح تربیت را میآموزد.
لقمان و تربیت اولاد
اندرزهایی که لقمان به فرزند خود داده و قرآن مجید آنها را به عنوان برنامه تربیتی در این سوره آورده است، همگی براساس ایجاد شخصیت در فرزند استوار است؛ همان اساسی که امام مجتبی علیهالسلام از آن پیروی کرده، همان روشی که امروز در کشورهای متمدن تعقیب میشود.
اکنون باید دید اساسیترین مسأله در نظر لقمان چیست. نخستین پایه تربیت یک کودک در نظر او چه بوده و او برنامه خود را از کجا شروع میکند و چگونه اساس را پیریزی مینماید. او برنامه تربیتی خود را با فطریترین مسائل که همان مسأله توحید و یکتاپرستی و بتشکنی است آغاز مینماید. هیچ مسألهای سادهتر و روشنتر از مسأله توحید نیست که هر فردی به اتکای سرشت خود میتواند آن را بفهمد و درک آن، نیازی به دلایل پیچیده عقلی ندارد.
شایان ذکر است مؤسسه بوستان کتاب چاپ یازدهم کتاب مربی نمونه (تفسیر سوره لقمان) اثر آیتالله جعفر سبحانی را در 269 صفحه و با شمارگان 1000 نسخه و به بهاء 48000 ریال به چاپ رسانده است./992/ن601/ن