شماره 86 فصلنامه علمی پژوهشی کلام اسلامی منتشر شد

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، هشتاد و ششمین شماره فصلنامه علمی پژوهشی کلام اسلامی از سوی مؤسسه امام صادق علیه السلام ویژه تابستان 92 منتشر و روانه بازار شد.

در این شماره می خوانیم: «سلفی‌گری دیرینه و نوین»، «پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان بن حنیف در خصوص توسل»، «مصداق‌یابی صدیق و بررسی روایات اهل سنت در این رابطه»، «بررسی تطبیقی سلطنت نفس در اندیشه محقق نائینی، محقق خوئی و شهید صدر»، «تحول و تکامل در معرفت»، «اسلام و مدرنیته» و «نقد نظریه معنویت‌گرایی منهای دین».

سلفی‌گری دیرینه و نوین

حضرت آیت الله جعفر سبحانی

علیرضا سبحانی

چکیده: مقاله حاضر به تبیین معنای صحیح قرن و سلف پرداخته و در ضمن آن به برخی از شبهات ابن تیمیه و پیروان او پاسخ گفته است. مقصود از قرن در اصطلاح قرآن، جمعی از انسان‌ها هستند که در شرایط خاصی از نظر دین یا فرهنگ و یا سیاست زندگی کرده و با هم قدر مشترکی دارند. بر این اساس مقصود پیامبر اکرم صلی‌الله علیه و آله از قرن در حدیث «خیرالقرون» نیز عصری است که اسلام در آن طلوع و گسترش یافت.

ابن تیمیه و پیروان او، با اخذ معنای جدید قرن (به معنای صد سال) ملاک حق و باطل را رفتار و گفتار مسلمین صدر اسلام دانسته و برای اعصار پس از آن حجتی قائل نیستند. این در حالی است که اولا معنای قرن در اصطلاح قرآن مقید به زمان خاصی نیست. ثانیا مسلمین صدر اسلام دارای مشرب‌ها و روش‌های مختلفی بودند که نمی‌توان به همه آنها مراجعه نمود.

پاسخ به شبهات وهابیان بر روایات عثمان بن حنیف در خصوص توسل

محسن عبدالملکی

مهدی فرمانیان آرائی

چکیده: عثمان بن حنیف از جمله اصحاب پیامبر اکرم صلی‌الله علیه و آله است که دو روایت با موضوع توسل را نقل نموده است. این دو روایت از جهت رجالی خالی از اشکال است. از جهت درایی و دلالی نیز بر جواز و وقوع سه نوع توسل دلالت می‌کند: توسل به دعای پیامبر اکرم صلی‌الله علیه و آله در زمان حیات و پس از حیات حضرتش؛ توسل به ذات پیامبر اکرم صلی‌الله علیه و آله در زمان حیات و پس از حیات آن حضرت و توسل به جاه و مقام پیامبر اکرم صلی‌الله علیه و آله در زمان حیات و پس از حیات ایشان.

وهابیان در موارد مذکور تنها توسل به دعای آن حضرت در زمان حیات ایشان را جایز دانسته، سایر موارد را نامشروع و بدعت می‌دانند. بر این اساس آنها تلاش کرده‌اند با طرح شبهات رجالی و دلالی درباره این دو روایت، آنها را مخدوش نموده و راه استفاده را بر مخالفان عقیده خود ببندند. مقاله حاضر درصدد است با نقد و بررسی این شبهات، صحت سند و دلالت این دو روایت را اثبات نماید.

مصداق‌یابی صدّیق و بررسی روایات اهل سنت در این رابطه

حامد دژآباد

چکیده: عنوان «صدّیق» و بحث پیرامون مصداق آن، از جمله مباحث پرچالشی است که از قرون اولیه میان دانشمندان فریقین وجود داشته و در کتب تفسیری و کلامی نیز راه یافته است. به نظر می‌رسد علت اختلاف در تعیین مصداق «صدّیق» روایات گوناگونی است که در منابع فریقین وجود دارد. اهل‌سنت، ابوبکر را مصداق آن دانسته و با همین باور، نتایج بسیاری در راستای اثبات فضایل برای او گرفته‌اند.

اهمیت این موضوع به اندازه‌ای است که برخی از متکلمان و مفسران اهل‌سنت همچون فخر رازی و قرطبی از این طریق صحت خلافت ابوبکر را مطرح کرده و در همین رابطه به آیاتی از قرآن نیز استناد می‌کنند. مقاله حاضر ادله روایی فریقین را مورد بررسی قرار داده است. حاصل این‌که روایات مورد ادعای اهل سنت حتی بنابر منابع رجالی خودشان ضعیف و غیر قابل استناد است.

بررسی تطبیقی سلطنت نفس در اندیشه محقق نائینی، محقق خوئی و شهید صدر

محمدعلی اسماعیلی

چکیده: مسأله تنافی قاعده ضرورت سابق با اختیار و نیز مسأله غیر ارادی‌بودن اراده جزو بحث‌های مهم در مسأله جبر و اختیار می‌باشند. فلاسفه در تبیین این دو مسأله راه‌حل‌هایی ارائه نموده‌اند. برخی از اصولیین متأخر همچون محقق نائینی، محقق خوئی و شهید صدر با ناکافی دانستن راه حل فلاسفه، نفی اختیار را لازمه دیدگاه فلاسفه دانسته و در مسیر حل مسأله جبر و اختیار دیدگاه جدیدی ارائه نموده‌اند که با نام نظریه طلب یا نظریه سلطنت نفس مشهور است. این نظریه نارسائی‌های فراوانی دارد که در نوشتار حاضر مورد نقد و بررسی قرار گرفته است.

تحول و تکامل در معرفت

فضل‌الله روزبهی

چکیده: صور ذهنی به جهت تجرد و ثبات خود، تغییر یا تکامل نمی‌پذیرند و امر صدق و کذب تصدیقات و گزاره‌ها بین وجود و عدم دایر است، یعنی صادق‌تر یا کاذب‌تر بودن تصدیقات معنا ندارد. تصدیق بدیهیات و ضروریات از تحول در امانند، هر چند فهم بهتر آنها میسر شود.

از طرف دیگر، نظریات تغییر پذیرند، هر چند یقینیات منطقی از جهت منطقی استوارترند. فهم بهتر به معنای تحول کیفی فهم نیز، امکان‌پذیر است که با تکامل نفس پدید می‌آید. نفس انسانی با تهذیب درونی و اتحاد با معلومات خویش تکامل می‌یابد. و هر گونه تغییر یا تکاملی تنها در نفوس بشری واقع می‌شوند.

اسلام و مدرنیته

عبدالحسین خسروپناه

چکیده: مدرنیته، ویژگی دنیای جدید است که از غرب آغاز و تا شرق دامن گستراند. پرسش مهم این است که گوهر مدرنیته چیست و آیا با اسلام قابل جمع است؟ گوهر مدرنیته از نظر دکارت، ابژکتیویته و از نظر کانت سوبژکتیویته است. ابژکتیویته و سوبژکتیویته در فلسفه دکارت و کانت به معنای اصالت‌دادن به فاعل شناسای انسانی است؛ انسانی که هستی موجودات دیگر، حتی خدا و وحی توسط او تعیین می‌گردد. این گوهر، ممکن است به شناخت و اثبات خدا برسد یا نسبت بدان، شک ورزد و یا این‌که آن را انکار کند و در هر سه حال، فاعل شناسای الهی که به چیستی عالم و آدم بپردازد و از چگونگی تغییر آنها سخن بگوید، در پارادایم مدرنیته پذیرفته نیست.

این مطلب نه تنها در مدرنیسم، بلکه در پست‌مدرنیسم نیز ساری و جاری است. همه دستاوردهای عصر مدرن، اعم از فلسفه، دانش، تکنولوژی و صنعت، سیاست، امنیت، معنویت، سلامت، هنر و معماری، رسانه و ارتباطات و ...، جملگی از عقلانیت خودبنیاد و نفسانی انسانی سرچشمه گرفته است. اسلام با این که عقلانیت مستقل از وحی را می‌پذیرد؛ لکن با سوبژکتویته مخالف است و بر فاعل شناسای الهی تأکید می‌ورزد. این مخالفت به معنای مخالفت با همه دستاوردهای عصر مدرن نیست. عقلانیت اسلامی به متدینان کمک می‌کند تا با رویکرد انتقادی و گزینشی به دستاوردهای مدرن بپردازند.

نقد نظریه معنویت‌گرایی منهای دین

مسلم محمدی

صفر نصیریان

چکیده: در معنویت‌گرایی منهای دین، آموزه‌های دین و مسائل اخلاقی آن چون ریشه در احساسات و ایمان دارند، اثبات‌پذیر نیستند؛ بنابراین به هیچ وجه قابلیت عقلانی‌شدن را ندارند. در مقابل آموزه‌های معنویت‌گرا چون ریشه در تجربه دارند، اثبات‌پذیرند و قابلیت عقلانی‌شدن را دارند. این رویکرد با این نگاه شکل گرفته که دینداری اگر تعبد نداشته باشد، دینداری نیست و معنویت اگر متعبدانه باشد، معنویت نیست.

این نوع نگاه به معنویت و انحصار آن در تجربه، از یک سو قلمرو عقلانیت را تضییق کرده و از سوی دیگر تجربه‌های غیر عقلانی را نیز داخل در تعریف عقلانیت کرده است، که این نگاه جامع و مانع‌ بودن تعریف عقلانیت را مخدوش خواهد نمود. علاوه این‌که این نگاه و طرز تلقی از معنویت، چون تحت تأثیر مبانی مدرنیته، از جمله شک‌گرایی و نسبیت‌گرایی در دین شکل گرفته است به هیچ وجه ثبات اخلاقی و اعتقادی را برنمی‌تابد. با تبیین درست عقلانیت، اخلاق دینی داخل در مقوله معنویت و اخلاقیات تجربی غیرمستند به عقل، خارج از این مقوله خواهند بود.

هشتاد و ششمین شماره فصلنامه علمی پژوهشی کلام اسلامی به صاحب امتیازی حضرت آیت‌الله سبحانی از سوی مؤسسه تعلیماتی تحقیقاتی امام صادق علیه السلام ویژه تابستان 92 در 166 صفحه و به قیمت 1500 تومان چاپ و روانه بازار شد./907/پ202/ق