نگاهی به کتاب نقدی بر مدخل «خمینی، روح الله» در دایرة المعارف بزرگ اسلامی
به گزارش خبرنگار خیرگزاری رسا، بنیاد تاریخپژوهی و دانشنامه انقلاب اسلامی، کتاب «نقدی بر مدخل «خمینی، روح الله در دایرة المعارف بزرگ اسلامی» را به قلم سهراب مقدمی شهیدانی و میثم عبداللهی منتشر کرده است.
مقدمی شهیدانی در مقدمه این کتاب مینویسد:
«دایرة المعارف بزرگ اسلامی یکی از نخستین و گستردهترین تلاشهای جهت دانشنامهنویسی در ایران پس از پیروزی انقلاب اسلامی است که با مدیریت سید کاظم بجنوردی و با همراهی جمعی از نویسندگان ایرانی به نگارش در آمده است. این دایره المعارف از اوایل دهه شصت شروع به کارکرده تاکنون 22 جلد از آن منتشر شده است. در آخرین مجلد منتشر شده از این دانشنامه، مدخلی به بینانگذاران انقلاب اسلامی، حضرت امام خمینی رحمة الله علیه اختصاص داده شده است.
مدخل خمینی از صفحه 664 تا 763 از جلد 22 دایرة المعارف بزرگ اسلامی را شامل میشود که نویسندگان آن، آقایان فرامرز حاج منوچهری، احمد پاکتچی و حمید انصاری هستند. نظر به اهمیت علمی ویژه متون دانشنامهای و تأثیرات فراگیر و بلندمدت آن بر محافل علمی داخلی و خارجی، بازخوانی نقادانه علمی این مقاله ضروری مینماید.
این مسأله وقتی اهمیت ویژه مییابد که مدخل مورد اشاره، از این پس متن معیار در معرفی امام خمینی رحمة الله علیه تلقی خواهد شد و بیشک منشأ قضاوت پیرامون پیشینه خانوادگی، مبارزاتی، علمی و شخصیتی حضرت امام خواهد بود.
ضمن تقدیر از تلاشهای نگارندگان مدخل مربوط به امام خمینی رحمه الله علیه در دایرة المعارف بزرگ اسلامی، لازم به یادآوری است که هدف از این نقد و نظر این است که با مراجعه به منابع متقن، و با تکیه بر مستندات آرشیوهای معتبر، به نقض و ابرام برخی از دادههای موجود در مدخل حاضر پرداخته شود و امید است این نقد و نظر سازنده و علمی، به همافزایی و رفع نقایص موجود کمک کند.»
نویسندگان، این کتاب را در قالب دو بخش کلی تنظیم کردهاند که در بخش اول به نقد محتوایی با رویکرد تاریخی ـ تحلیلی و در بخش دوم به اشکالات ساختاری و ویرایشی مدخل امام خمینی در دانشنامه بزرگ اسلامی پرداختهاند.
مؤلفان در بخش «اشکالات محتوایی» عنوانهای: «تولد امام»، «اجداد امام» اساتید امام»، «اجتهاد امام» «آثار و تألیفات امام»، «تعبید امام به ترکیه»، «مهندس بازرگان و شورای انقلاب»، «ورود امام به ایران»، «عملکرد دولت موقت در تدوین قانون اساسی»، «تاریخ جنگ تحمیلی»، «روابط آمریکا و انقلاب اسلامی»، «پذیریش قطعنامه 598»، «نامه به گورباچف»، «انتصاب و عزل آیتالله منتظری»، «رحلت امام»، «سیاست خارجی امام»، «هیأت تدوین متن قانون اساسی»، «اندیشهها و نهادهای انقلابی؛ تربیتی، اقتصادی، امنیت» و «اماکن و مؤسسات منسوب به امام» را بررسی کردهاند.
همچنین مؤلفان زیر عنوان «روابط امریکا و انقلاب اسلامی» در چهار بخش: «ادعای تلاش برای ارتباط مستقیم آمریکاییها با امام»، «روایت وارونه از تسخیر لانه جاسوسی آمریکا»، «عملکرد دولت موقت در ماجرای تسخیر لانه جاسوسی» و «شرایط چهارگانه امام برای مذاکره با آمریکا» به بررسی اشکالات و نقد تحلیلهای مدخل امام خمینی در دایره المعارف بزرگ اسلامی پرداختهاند.
نگارندگان در صفحه 87 این کتاب نیز زیر عنوان «روایت وارونه از تسخیر لانه جاسوسی آمریکا» آوردهاند:
«در صفحه 679 از دایرة المعارف بزرگ اسلامی؛ در روایت پرداختن به اقدام دانشجویان پیرو خط امام، در تسخیر لانه جاسوسی، از ادبیاتی جهتدار استفاده میکند؟؟؟ که نوعا توسط محافل علمی و رسانه بیگانه به کار میرود.
این ادبیات نوشتاری از آن حیث که اهمیت دارد که روایت را با قضاوت و جهتگیری همراه کرده است. به عنوان نمونه، نویسنده به جای واژه «تسخیر»، از واژه «اشغال» استفاده میکند و به جای «لانه جاسوسی» از «سفارتخانه آمریکا» استفاده میکند، در حقیقت، این، ایران و دانشجویان پیرو خط امام هستند که اقدام به اشغالگری کردهاند! و از این نظر، نوعی قضاوت و جهتگیری در نوشته دیده میشود ...
... بازخوانی این بخش از مدخل امام خمینی رحمة الله علیه، ذهن را با این سؤال مواجه میکند که آیا جوانان انقلابی ایران، بدون دلیل منطقی اقدام به تسخیر این مرکز کردند؟ آیا حرکت دانشجویان پیرو خط امام «اشغال سفارتخانه آمریکا» بوده است یا تعبیر «تسخیر لانه جاسوسی» و تعابیر مشابه باید برای آن به کار رود که از یکسو دلیل این اقدام را در خود مستتر دارد و از طرف دیگر، ادبیات رسمی نظام اسلامی در تمام سالهای پیشین بوده است؟ آیا به نظر نویسنده، سفارت آمریکا لانه جاسوسی نبوده است؟
.. البته به نظر میرسد؛ کاربرد اصطلاحاتی از این دست، آن هم در مدخل بینانگذار جمهوری اسلامی، کاملاً حساب شده و دقیق صورت پذیرفته و در حقیقت از سیاست پشتپرده گردانندگان دایرة المعارف حکایت میکند که هرچند یک ظاهر اسلامی را به عنوان پوشش حفظ میکنند، ولی درصدد بسط ایدئولوژی غربی و تأیید روایت رسمی بیگانه در متون بنیادین بومی در ایران هستند.»
همچنین نگارندگان در بخش دوم، اشکالات ساختاری این مدخل را با عنوانهای: «منابع مدخل»، «ایرادات مربوط به کیفیت استفاده از تقویمها و ذکر تاریخ وقایع»، «عدم وحدت رویه در القاب»، «عطف مترادفها»، «کاربرد ناصحیح اصطلاحات علمی و استفاده از ترکیبهای نامأنوس»، «غلطهای املایی و اشکالات ویرایشی»، «ایهامگویی» و «وجود تحلیل و جهتگیری خاص» معرفی و بررسی کردهاند.
در صفحه 199 این کتاب و زیر عنوان «استفاده از منابع جهتدار و غیر مستند» نیز چنین آمده است:
«استفاده از برخی منابع غیر مستند یا منابعی که به صورت کاملاً جهتدار نوشته شدهاند؛ موضوع مورد تأمل دیگر است که در جای جای این مقاله به چشم میخورد.
به عنوان نمونه، میتوان به استفاده حداکثری از آثار نویسندگانی مانند: محسن میلانی، سعید حجاریان، حسین بشیریه، بلالی و... اشاره کرد که اختلاف فکری این افراد با نظام اسلامی و شخص امام خمینی رحمة الله علیه از نظر محققین پوشیده نیست و از این حیث، استفاده انحصاری از آثار نویسندگانی از این دست، مصداق بارز جهتدارنویسی در نگارش مقاله دانشنامهای است.»
مؤلفان برای نگارش این کتاب از 89 منبع بهره جستهاند که «صحیفه امام خمینی»، «شیر و عقاب: روابط بدفرجام ایران و آمریکا»، «زندگینامه سیاسی امام خمینی»، «خاطرات آیتالله ابراهیم امینی» و «بازوی توانای اسلام» برخی از این منابع است.
بنیاد تاریخپژوهی و دانشنامه انقلاب اسلامی، کتاب «نقدی بر مدخل «خمینی، روح الله» در دایرة المعارف بزرگ اسلامی» را با شمارگان 1000 نسخه، در قطع وزیری و با جلد گالینگور در 213 صفحه و به قیمت 15000 تومان در سال 95 منتشر کرده است./998/ن ۶۰۲/ش