برنامه پنجساله «قرارگاه ملی مسجد» برای تحقق «هر محله، یک روحانی»
حجتالاسلام رضا غلامی قائممقام بنیاد هدایت، در گفتوگو با خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، با اشاره به روند شکلگیری نگاه جدید به مسجد در فرآیند تدوین برنامه هفتم توسعه، اظهار داشت: در جریان تدوین برنامه هفتم پیشرفت، با توجه به تجربهای که بنده در مقطعی در یک مجموعه سازمانی داشتم، یکی از محورهای جدی پیگیری ما مسئله «جدی گرفتن مسجد» در سطح نهاد قانونگذار بود.
وی افزود: از یکسو تلاش میشد جایگاه مسجد در سیاستگذاریهای کلان کشور تقویت شود و از سوی دیگر خود نهاد قانونگذاری نیز بهواسطه نقشآفرینی مؤثر مساجد در بحرانهای مختلف، بهویژه در دوران کرونا، بیش از گذشته به اهمیت و کارکرد مسجد توجه پیدا کرده بود. همین امر باعث شد که در برنامه هفتم پیشرفت، نسبت به برنامههای پیشین، تمرکز پررنگتری بر موضوع مسجد شکل بگیرد.
قائممقام بنیاد هدایت با اشاره به چالشهای الگوی حمایت حاکمیت از مسجد تصریح کرد: در همین چارچوب، این پرسش اساسی مطرح شد که اگر قرار است مسجد نقش پررنگتری در جامعه داشته باشد، الگوی حمایت حاکمیت از مسجد چگونه باید طراحی شود. بهعنوان نمونه، در سال ۱۴۰۱ طرحی در مجلس به تصویب رسید که بر اساس آن، به هر مسجد فعال مبلغی معادل ۱۰۰ میلیون تومان اختصاص یابد؛ اما این مصوبه در شورای نگهبان رد شد و به سرانجام نرسید. این اتفاق، یک سؤال جدی را برجسته کرد که اگر مسجد برای حاکمیت مهم است و نظام اسلامی بنا دارد از آن حمایت کند، این حمایت باید چه ماهیتی داشته باشد و در چه قالبی صورت بگیرد.
وی ادامه داد: از آنجا که مسجد از شئون ولیفقیه محسوب میشود و اداره آن باید بهصورت مردمی انجام شود، در یکی از مواد قانونی برنامه هفتم پیشبینی شد که نهادی با عنوان «شورای پشتیبانی مسجد» شکل بگیرد. این شورا قرار نیست نقش تصدیگری یا دخالت مستقیم در اداره مسجد داشته باشد، بلکه وظیفه آن صرفاً پشتیبانی است؛ بهعبارت دیگر، مدیریت مسجد همچنان مردمی باقی میماند و حاکمیت نقش حمایتی خود را ایفا میکند.
حجتالاسلام غلامی با تبیین مفهوم «پشتیبانی تا پشت دیوار مسجد» خاطرنشان کرد: نقش حاکمیت در این نگاه، پشتیبانی تا پشت دیوار مسجد است؛ یعنی هرگونه خدمت، حمایت و امکان حاکمیتی باید به مسجد آورده شود و مسجد به بستری برای ارائه خدمات عمومی تبدیل گردد. این پشتیبانی ابعاد متعددی دارد؛ از جمله پشتیبانی در حوزه قانونگذاری، رفع موانع و مشکلات و تسهیلگری.
وی در تشریح یکی از مصادیق این حمایتها گفت: بهعنوان مثال، در برخی از مواد برنامه هفتم پیشرفت پیشبینی شده است که شهرداریها برای کمک به تأمین منابع پایدار مساجد، تسهیلاتی در حوزه کاربریهای اقتصادی ارائه دهند؛ به این معنا که اگر مسجدی فضایی در اختیار داشته باشد، شهرداری بتواند بدون دریافت هزینه و تا سقف متراژ مشخصی، مجوز استفاده تجاری از آن را صادر کند تا درآمد پایدار مسجد تأمین شود؛ البته جزئیات دقیق این موضوع نیازمند مراجعه به متن نهایی قانون است.
قائممقام بنیاد هدایت با تأکید بر لزوم توجه به الگوی مطلوب مسجد در سیاستهای حمایتی اظهار داشت: مسئله اصلی این است که وقتی از حمایت حاکمیت سخن میگوییم، باید روشن شود که این حمایت با چه الگویی از مسجد همراه است و قرار است چه نوع مسجدی در جامعه تقویت شود. در چارچوب حکمرانی جدید که میتوان آن را «حکمرانی نرم و شبکهای» نامید، مسجد باید بتواند نقش فعال ایفا کند.
مسجد، مرکز حکمرانی محلی و نقش اساسی در مردمسازی و مردمسالاری دینی
وی با اشاره به دیدگاه امامین انقلاب درباره جایگاه مسجد افزود: بر اساس نگاه امامین انقلاب، مسجد «مرکز حکمرانی محلی» است؛ چنانکه حضرت امام خمینی(ره) تصریح میکنند: «مسجد برای اداره امور است.» همچنین با توجه به تأکید رهبر معظم انقلاب بر مردمسازی و مردمسالاری دینی، مهمترین کارکرد مسجد، ایفای نقش حکمرانی در سطح محله است.
حجتالاسلام غلامی ادامه داد: مسجد باید بتواند در جغرافیای محلی خود، با به میدان آوردن مردم و بهرهگیری از حمایتهای حاکمیتی، مسائل محله را مدیریت کند؛ از تدبیر مشکلات اجتماعی و حل اختلافات گرفته تا صلح و سازش، آموزش و تربیت، تحکیم خانواده، ارائه مشاوره، فعالیتهای خیریه و رسیدگی به محرومان.
وی در پایان با اشاره به نقش محوری امام جماعت در تحقق این الگو تصریح کرد: یکی از الزامات جدی حکمرانی محلی، وجود یک محور و رهبر محلی است که بتواند این نقش را در سطح محله محقق کند. بر اساس آموزههای دینی و چارچوب نظام ولایی، پیشنهاد ما این است که در هر محله یک روحانی مستقر شود تا با محوریت مسجد، زمینه آبادانی مسجد و تحقق حکمرانی محلی فراهم شود؛ امری که میتواند تحقق هدف برنامه هفتم در برخورداری همه مساجد از امام جماعت را بهصورت پایدار و اثربخش ممکن سازد.
قائممقام بنیاد هدایت، در ادامه این گفتوگو با تبیین هدف نهایی این رویکرد اظهار داشت: هدف از این نگاه آن است که مردم بهصورت واقعی وارد میدان شوند و خدمات اجتماعی و در معنایی گستردهتر، نظام حکمرانی محلی در سطح محله شکل بگیرد. در این چارچوب، امام جماعت صرفاً در نقش سنتی خود باقی نمیماند، بلکه به «امام محله» تبدیل میشود؛ یعنی شخصیتی که فراتر از اقامه نماز، توان مدیریت، هدایت و راهبری امور محله را دارد و میتواند نقش محوری در ساماندهی مسائل محلی ایفا کند.
وی با تأکید بر لزوم فراهم شدن مقدمات تحقق این الگو افزود: تحقق چنین نقشی، نیازمند الزامات و پیشنیازهایی است. در حال حاضر، حدود ۳۰ هزار امام جماعت در کشور حضور دارند؛ به این معنا که از نظر ظرفیت انسانی بالفعل، کمبود جدی وجود ندارد، اما این ظرفیت نیازمند سازماندهی، توانمندسازی و آموزش متناسب با الگوی حکمرانی محلی است. امامان جماعت باید بر اساس مدل مدیریت محلهای و حکمرانی محلی آموزش ببینند تا بتوانند این نقش جدید را در میدان عمل محقق کنند.
قائممقام بنیاد هدایت با اشاره به وضعیت متفاوت محلات کشور خاطرنشان کرد: در کنار این ظرفیت موجود، بخشی از محلات دارای مسجد هستند اما امام جماعت ندارند و در برخی موارد حتی محله نیز از امام مستقر بیبهره است. برای این وضعیت، سازوکار مشخصی پیشبینی شده است. در چارچوب نظام قرارگاهی که در «قرارگاه ملی مسجد» شکل گرفته، تقسیم کار روشنی میان نهادهای مسئول انجام شده است.
وی ادامه داد: بر اساس این تقسیم کار، حوزههای علمیه مسئول تأمین امام جماعت برای مساجدی هستند که فاقد اماماند. پس از تأمین امام، سازمان تبلیغات اسلامی ـ که این مأموریت را از طریق بنیاد هدایت به نیابت انجام میدهد ـ وظیفه آموزش و توانمندسازی این امامان جماعت را بر عهده دارد. سایر دستگاهها نیز هرکدام نقشهای مشخصی دارند؛ برای نمونه، بسیج مسئول سازماندهی کنشگران مسجد است و برخی نهادهای دیگر، پشتیبانیهای سختافزاری و زیرساختی مسجد را دنبال میکنند. این تقسیم کار قرارگاهی، بهویژه برای محلاتی که مسجد دارند اما امام جماعت ندارند، هماکنون در حال اجراست.
حجتالاسلام غلامی در ادامه به وضعیت محلات فاقد مسجد اشاره کرد و گفت: دسته سوم، محلاتی هستند که اساساً مسجد ندارند؛ چه در شهرکهای بزرگ و جدیدی که هنگام ساخت آنها پیشبینی مسجد صورت نگرفته و چه در مناطق کوچکتری که با وجود جمعیت قابل توجه، از مسجد محروماند. پیشنهاد مطرحشده برای این مناطق آن است که ابتدا یک امام مستقر شود؛ حتی اگر در گام نخست، فعالیت خود را از فضاهای موجود مانند یک خانه، حسینیه یا مکان مشابه آغاز کند.
وی افزود: این امام میتواند فعالیت فرهنگی و اجتماعی خود را آغاز کرده و با به میدان آوردن مردم و بهرهگیری از ظرفیتهای قانونی، برای تأمین زمین و ساخت مسجد تلاش کند تا بهتدریج مسجد محله شکل بگیرد. نکته مهم این است که مردم از ابتدا در این فرآیند مشارکت فعال داشته باشند و مسجد بهعنوان یک نهاد کاملاً مردمی شکل بگیرد.
قائممقام بنیاد هدایت با جمعبندی این تقسیمبندی تصریح کرد: بر این اساس، در حوزه تأمین و توانمندسازی امامان جماعت، میتوان سه دسته اصلی تعریف کرد و برای هر کدام برنامهریزی مشخصی انجام داد. در گام نخست، قرارگاه ملی مسجد حدود ۱۰ هزار مسجد را در اولویت قرار داده تا این فرآیند از آنها آغاز شود و برای این مجموعه، یک بسته جامع توانمندسازی طراحی شده است.
وی در پایان با اشاره به افق زمانی این برنامه گفت: قرارگاه ملی مسجد بر اساس یک برنامه زمانبندی پنجساله فعالیت میکند؛ هرچند عملاً دو سال از این بازه گذشته و بهدلیل شکلگیری ساختار قرارگاهی و تقسیم کار میان دستگاهها، در ابتدای مسیر وقفههایی ایجاد شده است. با این حال، هدفگذاری نهایی این برنامه آن است که در پایان دوره پنجساله، به افق «یک روحانی برای هر محله» دست یابیم و انشاءالله این هدف بهصورت کامل محقق شود.