پنج اشتباه روزمره تهرانیها که ریسک زلزله را تشدید میکند
لانشهر تهران، امروز بیش از هر زمان دیگری در تلاقی رشد و فرسایش ایستاده است؛ از نفستنگی آسمان و قفل ترافیک گرفته تا بحران مسکن و فرسودگی زیرساختها. تهرانی که روزگاری نماد امید و پیشرفت بود، حالا زیر فشار جمعیت، آلودگی و تصمیمات متناقض هر روز با چالش تازهای روبهرو میشود.
این مهم باعث شده تا پژوهش ایرنا در پروندهای با عنوان «تهران ۱۴۰۴» تصویری جامع از مشکلات زیستمحیطی، مدیریت شهری، مسکن و بافت فرسوده، چالشهای اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی و پتانسیلهای تهران را مورد بررسی قرار دهد. «متهم اصلی قطع درختان تهران کیست؟»، «پایتختی که رنج را به حاشیه صادر میکند»، «شهری که عابرانش باید شانس بیاورند»، «موتورسیکلتها تهران را میبلعند»، «کافهها: پناهگاه روزمره یا ویترین هزینهها؟»، «گدایان تهران؛ وقتی فقر مرزهای جغرافیایی را پشت سر میگذارد»، «مستاجران بیقصه؛ زندگی روی قراردادهای یکساله»، «تهرانیها، دلتنگ سبزی و سکوت»، «شهری اسیر خودرو»، «خانههایی که تاریخ در آنها نفس میکشد»، «از نیاوران تا خاوران؛ فاصلهای که هر روز بیشتر میشود» و «تهران فرسوده» گزارشهایی است که در ارتباط با این پرونده منتشر شده است.
در ادامه این مسیر پژوهشگر ایرنا در گفتوگو با «مهدی زارع» استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله بر علل افزایش خطر زلزله در تهران و راهکارهای مقابله با آن متمرکز شده است. هدف اصلی این است که ضمن هشدار درباره احتمال وقوع زلزله، مردم و مسئولان را نسبت به اشتباهات روزمره خطرناک و عدم مقاومت کافی ساختمانها آگاه سازد و اقدامات فوری و بلندمدت لازم برای کاهش ریسک را مشخص کند.
«مهدی زارع» استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله
اشتباهاتی که باعث افزایش خطر زلزله میشود
ایرنا: چه اشتباهات روزمره و رفتارهای معمول مردم در تهران میتواند خطرات ناشی از زلزله را افزایش دهد، در حالیکه کمتر به آن توجه میشود؟
زارع: موارد زیر را میتوان برشمرد؛
۱- تغییر کاربری فضاها: تبدیل پارکینگها به واحدهای مسکونی یا تجاری که مسیرهای تخلیه را مسدود میکند.
۲- اضافهسازیهای غیراصولی: ساخت بالکنهای سنگین، اتاقکهای اضافی و تغییر در ساختار سازه بدون نظارت مهندسی.
۳- انباشت لوازم سنگین در طبقات بالا: که بر بار مرده ساختمان افزوده و خطر ریزش را افزایش میدهد.
۴- مسدود کردن راهپلهها و خروجیهای اضطراری با وسایل شخصی.
۵- بیتوجهی به ترکهای جدید در ساختمان و عدم پیگیری برای تشخیص منشأ آن.
تنها ۳۰ تا ۴۰ درصد ساختمانهای تهران مقاومند
ایرنا: آیا در سالهای اخیر فعالیتهای انسانی مانند حفاریهای گسترده، تونلسازی و ساختوسازهای عمیق میتوانند احتمال وقوع زلزله یا شدت اثرات آن را تغییر دهند؟
زارع: ساخت خانه و ساختمان و حفر چاه به طور مستقیم موجب تحریک زلزله و لرزه خیزی نمی شود. البته فعالیتهایی مانند حفاریهای عمیق و برداشت وسیع آبهای زیرزمینی و تزریق آب در چاهها میتوانند با ایجاد تنش اضافی در گسلها، زمینلرزههای القایی یا چکانشی ایجاد کنند یا زمان وقوع زلزله طبیعی را جلو بیندازند. هرچند این زمینلرزهها معمولاً کوچکاند اما میتوانند مانند «جرقهای در انبار باروت» در مناطق با گسلهای فعال عمل کنند.
ایرنا: چه درصدی از ساختمانهای تهران واقعاً در برابر زلزله مقاوماند و چه باورها یا اطلاعات نادرستی باعث شده مردم تصور اشتباهی از ایمنی ساختمانها داشته باشند؟
زارع: براساس برآوردهای مختلف، حدود ۳۰-۴۰٪ از ساختمانهای تهران (به ویژه بافتهای فرسوده و ساختهای قدیمی) در برابر زلزلهای شدید مقاوم نیستند. آنچه مردم را در اشتباه نگه داشته:
- تصور عدم وقوع زلزله بزرگ در طول عمر ما براساس تجربه چند دهه اخیر.
- تفسیر نادرست از مقاوم بودن: بسیاری فکر میکنند اگر ساختمانشان نو است یا اسکلت فلزی دارد حتماً ایمن است در حالی که کیفیت اجرا و مصالح تعیین کننده است.
- اطمینان کاذب از نظارتهای ساختمانی و فرض اینکه تمام ساخت وسازها مطابق مقررات هستند.
- ساخت ساختمان بر روی گسلهای فعال با فرض غلبه فناوری بر هر نوع خطر زلزله و گسلش
ایرنا: آیا رفتار طبیعی زمین قبل از زلزله مثل ترک خوردگیها یا صداهای عجیب نشانههایی هستند که مردم بتوانند به آن اعتماد کنند؟
زارع: نشانههایی مانند ترکهای ناگهانی زمین، تغییر سطح آب چاهها، رفتار غیرعادی حیوانات یا صداهای عجیب گاهی گزارش شده اما هیچ کدام قابل اعتماد و قطعی نیستند. تکیه بر این نشانهها میتواند خطرناک باشد زیرا در حالت بیشینه در ۳۰درصد موارد رخ می دهند و البته نشانه با پدیدههای دیگر ممکن است اشتباه گرفته شوند. به همین دلیل تاکنون هشدار علمی معتبری برای پیشبینی دقیق زمان زلزله وجود ندارد.
زلزله بزرگ حتماً رخ میدهد، اما زمان وقوع نامشخص است
ایرنا: تا چه اندازه احتمال دارد تهران با زلزلهای غافلگیرکننده روبهرو شود که حتی از دید پیشبینیها و برآوردهای علمی نیز پنهان مانده باشد؟
زارع: این احتمال بسیار جدی است. علم لرزهخیزی قادر به پیشبینی دقیق زمان زلزله شدید بعدی نیست و تنها میتواند احتمالهای بالاتر وقوع را در بازههای زمانی مشخص برآورد کند. گسلهای تهران (مانند گسل مشا، شمال تهران، ری، پردیسان) فعال هستند و تاریخچه زمینلرزههای بزرگ (با آخرین رویداد با بزرگای ۷ در ۱۸۳۰ میلادی) نشان میدهد که تهران در معرض زلزلهای بزرگ قرار دارد. این زلزله میتواند از امروز تا بازه زمانی ۳۰ ساله با احتمال بالاتر رخ دهد. (۱)
تهران در انتظار اراده سیاسی: نقشه راه برای غلبه بر ریسک زلزله
ایرنا:با توجه به شرایط فعلی تهران، مردم و مسئولان چه اقداماتی را باید در کوتاهمدت و بلندمدت انجام دهند تا خطرات ناشی از زلزله کاهش یابد و سطح ایمنی زندگی شهری افزایش پیدا کند؟
زارع: اقدامات فوری برای مردم:
- آموزش اصول پناهگیری ایمن (مانند مثلث حیات، دوری از پنجرهها).
- تهیه کوله نجات و برنامه خانوادگی برای مواقع اضطراری.
- بررسی نقاط ایمن و راههای فرار در خانه و محل کار.
- عدم استفاده از آسانسور هنگام زلزله.
اقدامات فوری برای مسئولان:
- توجه به ریسک زلزله در برنامه ریزی و توسعه
- تسریع در نوسازی بافتهای فرسوده.
- بازرسیهای فوری از ساختمانهای عمومی (مدارس، بیمارستانها؛ دانشگاه ها).
- ایجاد سیستم هشدار سریع زلزله
- آموزشهای مداوم و تمرینهای منظم پناهگیری در سطح شهر.
اقدامات بلندمدت:
- کمک به پژوهشگران و سرمایه گزاری در آموزشو پژوهش زلزله شناسی و مهندسی زلزله
- اجرای سختگیرانه مقررات ساختمانی و نظارت دقیق بر ساختوسازها.
- تقویت شبکههای حیاتی (آب، برق، گاز، ارتباطات) در برابر زلزله.
- تدوین طرح جامع مدیریت بحران برای هریک از شهرهای بزرگ با مشارکت همه نهادها.
- کاهش تراکم جمعیت در تهران.
کاهش ریسک، پذیرش واقعیت ریسک زلزله و اقدام جمعی و مستمر برای ایمنی تهران اراده سیاسی، سرمایهگذاری کلان و مشارکت شهروندان را نیاز دارد.
به جز موارد گفته شده توسط استاد زلزله شناس باید در پایان گفت: کاهش خطر زلزله نیازمند یک رویکرد چندوجهی است که هم بر آمادگی رفتاری شهروندان و هم بر تقویت زیرساختهای فیزیکی تمرکز دارد. از منظر رفتاری، آگاهی مردم از روشهای صحیح پناهگیری برای کاهش آسیبهای ناشی از دستپاچگی حیاتی است اما بر اساس تحقیقات، سطح این آگاهی مطلوب نیست و بخش قابل توجهی از افراد تنها پس از وقوع زلزله آموزش میبینند. برای غلبه بر واکنش طبیعی ترس و فرار، آموزش مستمر و عملی ضروری است. این آموزشها باید از طریق مانورهای مداوم و فصلی در مدارس، استفاده از رسانههای عمومی (رادیو و تلویزیون با محتوای انیمیشنی یا طنز) و روشهای آموزش چهره به چهره که مشارکت فعال مخاطب را در بر میگیرد، نهادینه شوند. در زمان وقوع زلزله دیگر توصیههای قدیمی مانند قرار گرفتن در چارچوب درها (مثلث حیات) منسوخ شده و ارجحیت با نشستن روی زمین، محافظت از سر و گردن و پناه گرفتن زیر میزهای محکم است.
از منظر سازهای و فرهنگی باید در برنامههای آموزشی به سادگی مفاهیم اصول ساخت و ساز اصولی پرداخته شود تا افراد هنگام تعمیرات یا ساخت وساز به ایمنی محیط پیرامون خود توجه کنند. علاوه بر این باید آموزشها شامل مجموعه جامعی از اقدامات قبل، هنگام و بعد از زلزله باشد تا افراد بتوانند در شرایط بحرانی آمادگی کامل داشته باشند. باید به یاد داشت که با وجود مقاوم بودن ساختمانها، همواره باید آمادگیهای غیرسازهای و رفتاری برای مقابله با ریسکهای محیطی خانه (مانند سقوط لوازم یا شیشه) حفظ شود.
پینوشت
۱- مهدی زارع در سال ۱۳۹۶ در گفتوگو با گفته بود که «ما مطمئنیم که در آینده زلزله بزرگ در تهران رخ میدهد ولی چون روی زمان و منطقه دقیق آن نمیتوانیم صحبت کنیم یا ذکر احتمال و عدم قطعیت صحبت می کنیم برخی فکر میکنند شک داریم، ما باید با زبان علم صحبت کنیم که زبان آمار و احتمال است این به معنای شک داشتن روی اصل موضوع وقوع زمینلرزه شدید نیست. پس نباید این خطا از حرف ما برداشت شود که خودمان هم شک داریم چون در جلسات زیادی بودم که گفتند خوب اینطوری که شما توضیح می دهید احتمال وقوع زلزله ۵۰-۵۰ است، در حالی که اینگونه نیست؛ زلزله حتما میآید ممکن است ۲ دقیقه دیگر زمین بلرزد و ممکن است تا بیست سال دیگر ساکت بماند. نکته دوم این است که اطلاعات جدید برخی مواقع بشر را وارد یک گمراهی میکند مثلا الان افراد زیادی با برنامههای موبایل متوجه زلزلههای کوچک هم میشوند حالا با کمک رسانهها و امثال من برخی به این نتیجه رسیدند که اگر یک زلزله ۴ ریشتری و دو زلزله ۲ ریشتری بیاید یعنی دیگر تمام شده و زلزله نمیآید. زلزله کوچک هم دارد رخ میدهد نشان دهنده این است که فقط و فقط گسلها دارند به فعالیت خود ادامه میدهند و اصلا به این نشان نیست که انرژی در گسل تخلیه شده و تضمینی بر اینکه هیچ اتفاق زلزله بزرگی رخ نخواهد داد نیست.»