مستندسازی که به دنبال مردی رفت که «شبیه هیچکس نبود»
به گزارش سرویس فرهنگی اجتماعی خبرگزاری رسا، مسعود زارعیان، کارگردان مستند «متولد مشهد»، درباره شکلگیری ایده این فیلم گفت: در سالهای گذشته آثار، گزارشها و تصاویر فراوانی درباره آیتالله خامنهای منتشر شده و طبیعی است که درباره رهبر یک کشور چنین حجم گستردهای از محتوا تولید شود، اما آنچه برای من جذابیت داشت، سالهای ابتدایی زندگی و روند شکلگیری شخصیت ایشان بود؛ دورهای که کمتر درباره آن سخن گفته شده و اطلاعات محدودی از آن در دسترس است. کارگردان «غیرمسکونی» با اشاره به اینکه متولد و ساکن مشهد است، بیان کرد: سالها در محلههای قدیمی اطراف حرم زندگی کردهام و با کوچهپسکوچههای این منطقه خاطره دارم. همیشه میدانستم آیتالله خامنهای هم در همین محلهها متولد شده و کودکی و نوجوانی خود را در همین فضا سپری کردهاند. برایم این پرسش شکل گرفت که چگونه شخصیتی در چنین محیطی پرورش یافته که بعدها در مقاطع مختلف تاریخ معاصر، از دوران مبارزات انقلاب و دفاع مقدس تا ریاستجمهوری و رهبری، نقشی اثرگذار ایفا کرده است.
زارعیان ادامه داد: به واسطه زندگی در مشهد، با بستگان، نزدیکان و آشنایان ایشان ارتباط داشتم و گفتوگو با آنها این پرسش را برایم جدیتر کرد که چه عواملی در شکلگیری شخصیت آیتالله خامنهای نقش داشته است. برای من مهم بود که فارغ از جایگاه سیاسی و مسئولیتهای امروز، خودِ سیدعلی خامنهای را به عنوان یک انسان مطالعه کنم؛ اینکه چه محیط، چه تربیت، چه تجربهها و چه ریشههایی در شکلگیری شخصیت او اثرگذار بودهاند. کارگردان «درمیان درختان انجیر» افزود: همین پرسش مرا به سمت مطالعه جدی این دوره از زندگی ایشان سوق داد. تلاش کردم با کسانی گفتوگو کنم که آن سالها را بیش از دیگران به یاد دارند تا از خلال خاطرات و روایتهایشان، تصویری دقیقتر از بستر رشد و پرورش این شخصیت به دست آورم. احساس میکردم اگر این روایتها امروز ثبت نشود، با از دست رفتن شاهدان آن دوران، بخشی از این تاریخ هم از بین خواهد رفت. کارگردان «علیممد» درباره روند پژوهش فیلم گفت: پژوهش را از پیشینه خانوادگی آغاز کردیم. بخشی از فیلم به بررسی تبار پدری و مادری، ویژگیهای خانوادگی، جایگاه علمی پدران و اجداد و نقش این پیشینه در شکلگیری شخصیت آیتالله خامنهای اختصاص دارد. سپس به محیط زندگی، شرایط اجتماعی و اقتصادی خانواده، شیوه تربیت، مدارس محل تحصیل، تجربههای نخستین سالهای زندگی و دیگر عوامل مؤثر بر شکلگیری شخصیت ایشان پرداختهایم.
وی ادامه داد: برای دستیابی به این اطلاعات، با بستگان، دوستان، هممحلهایها و افرادی گفتوگو کردیم که خاطرات مستند و دستاولی از آن دوران در اختیار داشتند. حتی تلاش کردیم سراغ افرادی برویم که تاکنون نام و تصویری از آنها در رسانهها منتشر نشده، اما روایتهای ارزشمند و کمتر شنیدهشدهای از سالهای کودکی و نوجوانی آیتالله خامنهای دارند. معتقدم همین روایتهای تازه میتواند برای مخاطب جذاب باشد. کارگردان «خسوف» مهمترین چالش پژوهش را کمبود اسناد و آرشیوهای صوتی و تصویری مربوط به این مقطع دانست و گفت: از سالهای ابتدایی زندگی آیتالله خامنهای تقریباً هیچ تصویر متحرکی وجود ندارد و تعداد عکسهای موجود هم بسیار محدود است. در حالی که از دوران مبارزات انقلاب و سالهای پس از آن اسناد بیشتری در دسترس است، درباره سالهای کودکی و نوجوانی با خلأ جدی آرشیوی روبهرو هستیم.
کارگردان «ایمان» افزود: برای جبران این کمبود، ناچاریم از شیوههایی مانند بازسازی، انیمیشن، هوش مصنوعی و دیگر تکنیکهای تصویری استفاده کنیم تا فضای آن سالها برای مخاطب بازآفرینی شود؛ البته تلاش ما این است که همه این بازسازیها کاملاً مبتنی بر اسناد و روایتهای معتبر باشد. کارگردان «متولد مشهد» درباره تفاوت این فیلم با دیگر آثار ساختهشده درباره آیتالله خامنهای هم گفت: تاکنون آثار بسیار اندکی درباره ایشان ساخته شده و تقریباً هیچ مستند پرترهای که بهطور متمرکز به سالهای ابتدایی زندگی و شکلگیری شخصیت ایشان بپردازد، وجود ندارد. به همین دلیل معتقدم «متولد مشهد» از این منظر اثری متفاوت است و میتواند برای نخستین بار مخاطب را با بخش کمتر دیدهشدهای از زندگی ایشان آشنا کند.
وی تأکید کرد: در کنار این نگاه پژوهشی، تلاش کردهام از قالبها و الگوهای تکراری فاصله بگیرم و به روایتی برسم که هم برای مخاطب حرفهای سینمای مستند جذاب باشد و هم مخاطب عام بتواند با آن ارتباط برقرار کند. البته فیلم هنوز در مرحله تولید قرار دارد و طبیعی است تا پایان کار اتفاقهای مختلفی رخ دهد، اما هدف اصلی ما رسیدن به روایتی تازه و متفاوت از این مقطع تاریخی است. زارعیان درباره دستاوردهای پژوهش و یافتههای تازه این مستند گفت: در جریان تحقیقات، با اسناد، روایتها و خاطراتی روبهرو شدم که حتی برای خودم هم غافلگیرکننده بود و نگاه تازهای نسبت به برخی ابعاد شخصیت آیتالله خامنهای ایجاد کرد. بخشی از این روایتها، وجوهی از شخصیت ایشان را آشکار میکند که تاکنون کمتر مطرح شده است، اما ترجیح میدهم پیش از آماده شدن فیلم درباره جزئیات آنها صحبت نکنم تا مخاطب نخستینبار این نکات را در خود مستند ببیند. کارگردان «مرهم» درباره ایجاد تعادل میان وفاداری به اسناد تاریخی و روایت سینمایی اظهار کرد: یکی از مهمترین و در عین حال شیرینترین چالشهای مستندسازی، حرکت همزمان میان واقعیت و خلاقیت است. فیلمساز باید کاملاً به اسناد و وقایع تاریخی متعهد باشد، اما در عین حال بتواند با نگاهی هنرمندانه، آن واقعیت را به روایتی جذاب و اثرگذار تبدیل کند. اگر اثری تنها به نقل اسناد بسنده کند، ممکن است ارزش پژوهشی داشته باشد، اما الزاماً یک فیلم سینمایی موفق نخواهد بود.
وی ادامه داد: هر واقعیت تاریخی ارزش ذاتی خود را دارد، اما این نگاه هنرمند است که آن را برای مخاطب دیدنی و ماندگار میکند. هنر فیلمساز در این است که بدون فاصله گرفتن از حقیقت، زاویهای تازه برای روایت انتخاب کند و با استفاده از زبان سینما، مخاطب را با خود همراه سازد. به باور من، هیچ اثر هنری مهمی نمیتواند فاقد جذابیت، خلاقیت و بیان سینمایی باشد و اگر مستندساز بتواند میان اسناد تاریخی و روایت خلاقانه تعادل برقرار کند، به موفقیت نزدیکتر خواهد شد. زارعیان افزود: این روزها بخش مهمی از تمرکز من روی همین موضوع است؛ اینکه چگونه میتوان به اسناد و روایتهایی که سالها ثابت ماندهاند، با نگاهی تازه نزدیک شد و آنها را در قالبی متفاوت روایت کرد تا مخاطب تنها با مجموعهای از اطلاعات تاریخی روبهرو نشود، بلکه مسیر شکلگیری شخصیت آیتالله خامنهای را به شکلی ملموس دنبال کند.
وی درباره مهمترین هدف این مستند برای مخاطبان، بهویژه نسل جوان، بیان کرد: مهمترین دستاورد فیلم از نگاه من این است که مخاطب بتواند بدون واسطه، بدون اغراق و فارغ از فضای سیاسی، با واقعیت سالهای ابتدایی زندگی آیتالله خامنهای روبهرو شود. در طول سالهای گذشته روایتهای متعددی درباره این دوره بیان شده که بخشی از آنها ناقص، نادرست یا همراه با تحریف بوده است. احساس کردم لازم است این مقطع از زندگی ایشان، بر پایه اسناد و روایتهای معتبر، یکبار دیگر بازخوانی شود.
وی ادامه داد: برای من اهمیت داشت که مخاطب ببیند چگونه طلبهای جوان از یکی از محلههای قدیمی و نسبتاً کمبرخوردار مشهد، مسیر زندگی خود را طی میکند و بعدها به شخصیتی اثرگذار در تاریخ معاصر ایران تبدیل میشود. این روند شکلگیری شخصیت، فارغ از هر عنوان و جایگاهی، میتواند برای بسیاری از مخاطبان، بهویژه نسل جوان، قابل تأمل باشد. کارگردان «متولد مشهد» افزود: در خلال این پژوهش، با جنبههای مختلفی از سبک زندگی آیتالله خامنهای در سالهای جوانی روبهرو شدیم؛ از انس با قرآن و علاقه جدی به مطالعه کتاب و رمان گرفته تا شیوه زندگی، نوع تربیت، دغدغههای فرهنگی و علمی و بسیاری از جزئیاتی که کمتر درباره آنها صحبت شده است. امیدوارم این بخشها بتواند برای نسل امروز و حتی آیندگان الهامبخش باشد و تصویری واقعیتر از آن دوران ارائه کند.
وی درباره آخرین وضعیت تولید فیلم هم گفت: پژوهش و تولید بهصورت همزمان در حال انجام است. از یک سو همچنان در حال جمعآوری اسناد، مدارک و آرشیوهای مرتبط هستیم و از سوی دیگر، مراحل تولید فیلم هم پیش میرود. دسترسی به برخی افرادی که اطلاعات ارزشمندی از آن دوره در اختیار دارند، به دلیل شرایط سنی، جسمی یا محل سکونتشان زمانبر است و همین موضوع روند تولید را دشوارتر میکند، اما تلاش میکنیم با صبوری و دقت، این گفتوگوها را هم به نتیجه برسانیم. زارعیان ابراز امیدواری کرد با تکمیل مراحل پژوهش و تولید، مستند «متولد مشهد» برای حضور در بیستمین جشنواره «سینماحقیقت» آماده شود و بتواند تصویری مستند، دقیق و متفاوت از سالهای کمتر روایتشده زندگی آیتالله خامنهای به مخاطبان ارائه کند.
وی درباره دشواریهای ساخت مستندی درباره آیتالله خامنهای هم گفت: طبیعی است که پرداختن به این مقطع از زندگی ایشان با حساسیتهای فراوانی همراه باشد. تاکنون آثار جدی و پرترههای مستند اندکی درباره ایشان ساخته شده و برخی پروژهها هم یا هرگز به نمایش عمومی نرسیدهاند یا در همان مراحل تولید متوقف شدهاند؛ موضوعی که نشان میدهد ورود به چنین سوژهای با ملاحظات و پیچیدگیهای خاص خود همراه است. زارعیان افزود: ما هم از ابتدای مسیر با آگاهی از این حساسیتها وارد پروژه شدیم و تلاش کردیم ضمن رعایت ملاحظات موجود، مسیر تولید را ادامه دهیم. ساخت فیلم درباره چنین شخصیتی نیازمند صبر، حوصله و تحمل فراوان است. افزون بر این، کمبود آرشیو تصویری، دشواری دسترسی به اسناد، وجود مدارک و عکسهایی که هنوز امکان انتشار آنها فراهم نشده و همچنین ضرورت جلب اعتماد صاحبان این اسناد، از مهمترین چالشهای تولید به شمار میرود.
وی با اشاره به چارچوبهای موجود در تولید چنین آثاری گفت: طبیعی است که در این مسیر، ملاحظات و ضوابطی وجود داشته باشد و فیلمساز نتواند خارج از آن چارچوبها حرکت کند. این موضوع تا اندازهای دست هنرمند را میبندد، اما تلاش ما این بوده که در همین چارچوب هم اثری تولید کنیم که هم از نظر پژوهشی قابل اتکا باشد و هم از نظر سینمایی برای مخاطب جذاب و دیدنی باشد.
این کارگردان در پایان ابراز امیدواری کرد با همراهی نهادهای مرتبط و همکاری افرادی که اسناد و اطلاعات ارزشمندی در اختیار دارند، امکان پرداختن به بخشهایی از این دوره تاریخی که تاکنون کمتر روایت شده، فراهم شود. به گفته او، هدف اصلی گروه سازنده تولید فیلمی است که ضمن وفاداری به واقعیت، تصویری روشنتر از سالهای شکلگیری شخصیت آیتالله خامنهای ارائه کند. زارعیان «متولد مشهد» را در یک جمله اینگونه معرفی کرد: «این فیلم درباره شخصی است که شبیه هیچکس نبود.»