یادداشت؛
تأملی در حکمیت صفین؛ ضرورت ذکاوت و دشمنشناسی در تصمیمهای کلان
مدیر ارتباط با سازمانها و نهادهای حاکمیتی حوزههای علمیه با بازخوانی ماجرای حکمیت صفین و نقش ابوموسی اشعری، بر ضرورت برخورداری مسئولان از بصیرت، دشمنشناسی، هوشمندی سیاسی و قدرت تصمیمگیری تأکید کرد.
به گزارش خبرنگار حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، حجتالاسلام مهدی پناهی، مدیر ارتباط با سازمانها و نهادهای حاکمیتی حوزههای علمیه، در یادداشتی با عنوان «آیا با سادگی و خوشنیتی میتوان کشور را اداره کرد؟» به بررسی الزامات حکمرانی و ضرورت برخورداری مدیران از قدرت تشخیص و هوشمندی سیاسی پرداخت.
متن یادداشت به شرح ذیل است:
بسمه تعالی
نام ابوموسی اشعری بیش از هر چیز با یک درس مهم در حکمرانی سیاسی گره خورده است: در بزنگاههای بزرگ، صرفاً خوشنیتی، زهد، سادهدلی و پرهیز از درگیری کافی نیست؛ تشخیص درست، شناخت طرف مقابل، قدرت تصمیمگیری، ذکاوت سیاسی و صیانت از منافع عمومی نیز ضروری است.
در ماجرای حکمیت صفین، ابوموسی اشعری بهعنوان نماینده جبهه امیرالمؤمنین علی(ع) در برابر عمرو عاص قرار گرفت. در روایت مشهور تاریخی، عمرو عاص توانست در مذاکرات ابتکار عمل را به دست بگیرد و از شرایط به نفع جبهه خود بهرهبرداری کند؛ اتفاقی که به جایگاه سیاسی امیرالمؤمنین(ع) آسیب وارد کرد.
این واقعه تاریخی، فارغ از اختلاف در جزئیات، میتواند حامل یک پیام مهم برای مدیران و مسئولان امروز باشد: اداره یک جامعه، بهویژه کشوری با جایگاه، ظرفیتها و شرایط پیچیده جمهوری اسلامی ایران، تنها با نیت خوب و سادهاندیشی امکانپذیر نیست.
رئیسجمهور در جایگاه عالیترین مقام اجرایی کشور باید علاوه بر سلامت اخلاقی و خوشنیتی، از ذکاوت، هوشمندی، قدرت تحلیل، دشمنشناسی و توانایی تشخیص موقعیتهای پیچیده برخوردار باشد.
حالا اگر بخواهیم ماجرای ابوموسی اشعری را به زبان حکمرانی امروز ترجمه کنیم، میتوانیم چند فرض و خطر احتمالی را بررسی کنیم:
اگر ابوموسی اشعری رئیسجمهور بود، چه خطراتی متصور بود؟
۱. در مذاکرات حساس؛ از دست رفتن امتیازهای راهبردی
ممکن بود در برابر طرفهای باتجربه، زیرک و فرصتطلب، به دلیل نداشتن قدرت تشخیص و شناخت کافی از اهداف طرف مقابل، امتیازهای راهبردی کشور از دست برود.
۲. در سیاست خارجی؛ جایگزین شدن وعدهها به جای تضمینها
اگر مصلحتاندیشی بدون شناخت دقیق طرف مقابل و ارزیابی واقعبینانه از رفتار قدرتهای خارجی انجام میشد، احتمال داشت وعدههای دیپلماتیک جای تضمینهای واقعی را بگیرد و منافع ملی تحت تأثیر اعتمادهای غیرواقعبینانه قرار گیرد.
۳. در تصمیمهای سرنوشتساز؛ تعلل به جای تصمیمگیری
ممکن بود به جای اتخاذ تصمیم قاطع و بهموقع در شرایط حساس، تعلل، تردید و واگذاری مسئولیت به دیگران اتفاق بیفتد؛ درحالیکه گاهی تأخیر در تصمیمگیری، خود به اندازه یک تصمیم اشتباه خسارتبار است.
۴. در انتخاب کابینه و مشاوران؛ غلبه ملاحظات ظاهری بر شایستگی واقعی
اگر معیار انتخاب افراد، صرفاً ظاهر صلاحیت، خوشنامی یا مقبولیت سیاسی بود، نه تخصص، تعهد، بصیرت، امانتداری و قدرت تشخیص، امکان خطا در مدیریت کشور افزایش مییافت.
۵. در مواجهه با بحرانها؛ هزینه سنگین تصمیمنگرفتن
اگر حفظ آرامش به معنای عقبنشینی از مسئولیت، نادیده گرفتن واقعیتهای میدان و پرهیز از تصمیمهای ضروری تلقی میشد، در نهایت هزینه تصمیمنگرفتن را مردم و منافع ملی میپرداختند.
۶. در صیانت از دولت؛ فراهم شدن زمینه نفوذ افراد مغرض و عوامل دشمن
یکی از خطرات جدی در مدیریت کشور، نداشتن قدرت تشخیص و مراقبت کافی در انتخاب و ارزیابی اطرافیان رئیسجمهور و اعضای کابینه است. اگر رئیسجمهور از بصیرت، هوشمندی و شناخت دقیق افراد برخوردار نباشد، ممکن است افراد فاقد صلاحیت، عناصر فرصتطلب و حتی افراد دارای ارتباطات و اهداف ناسالم، به مراکز تصمیمسازی و تصمیمگیری دولت راه پیدا کنند.
نفوذ افراد مغرض و عوامل وابسته به دشمن در لایههای مدیریتی، در صورت وقوع و نبود سازوکارهای نظارتی مؤثر، میتواند مسیر تصمیمگیریهای کلان کشور را منحرف کند، اطلاعات حساس را در معرض خطر قرار دهد و اعتماد عمومی را خدشهدار سازد.
بنابراین، رئیسجمهور باید علاوه بر اعتماد به افراد، توانایی راستیآزمایی، ارزیابی سوابق، شناخت شبکه ارتباطات و نظارت مستمر بر عملکرد مدیران و نزدیکان خود را داشته باشد. اعتماد بدون شناخت، در مدیریت کلان کشور میتواند به یک آسیب جدی تبدیل شود.
۷. در مدیریت اقتصادی؛ گسترش فساد و تحمیل فشار بیشتر بر مردم
سادگی و ضعف در تشخیص، تنها به عرصه سیاست خارجی و مذاکرات محدود نمیشود؛ بلکه در مدیریت اقتصادی نیز میتواند پیامدهای سنگینی داشته باشد.
اگر رئیسجمهور در شناخت جریانهای اقتصادی، تشخیص تعارض منافع، نظارت بر منابع عمومی و شناسایی زمینههای رانت و فساد دقت کافی نداشته باشد، ممکن است زمینه برای گسترش فساد اقتصادی، سوءاستفاده از موقعیتهای مدیریتی، رانتخواری و حیفومیل سرمایههای ملی و حتی فشار اقتصادی عمدی به مردم توسط نفوذی ها در جهت اهداف دشمن فراهم شود.
در چنین شرایطی، منابع کشور به جای آنکه در خدمت تولید، اشتغال، توسعه و بهبود معیشت مردم قرار گیرد، ممکن است در اختیار گروههای خاص و منافع محدود قرار بگیرد. نتیجه چنین وضعیتی میتواند افزایش فاصله طبقاتی، تضعیف اعتماد عمومی، تورم، فشار معیشتی و تحمیل هزینههای سنگین به خانوادههای ایرانی باشد.
رئیسجمهور باید بداند که ضعف در تشخیص و نظارت اقتصادی، فقط یک خطای مدیریتی نیست؛ گاهی بهای آن را میلیونها خانواده با سفره کوچکتر و قدرت خرید کمتر میپردازند.
اما درس اصلی برای رئیسجمهور و مسئولان چیست؟
از منظر سیره حکومتی امیرالمؤمنین علی(ع)، مدیر جامعه باید مجموعهای از ویژگیها را همزمان در خود داشته باشد:
تقوا و سلامت اخلاقی: برای آنکه قدرت را امانت بداند، نه ابزار منفعت شخصی و گروهی.
بصیرت و دشمنشناسی: برای تشخیص دوست از دشمن و شناخت اهداف پنهان و آشکار طرفهای مقابل.
ذکاوت و هوشمندی سیاسی: برای فهم درست شرایط، پیشبینی پیامدها و جلوگیری از گرفتار شدن در محاسبات اشتباه.
شجاعت در تصمیمگیری: برای اتخاذ تصمیمهای دشوار در زمان مناسب و پرهیز از تعللهای خسارتبار.
شناخت دقیق از موازنه قدرت: برای آنکه در مذاکرات و تعاملات سیاسی، ظرفیتها و ابزارهای قدرت کشور را بهدرستی بشناسد.
اعتماد نکردن به وعدههای بدون ضمانت: برای آنکه منافع ملی را به امید قول و قرارهای غیرقابل اتکا واگذار نکند.
صیانت از عزت و منافع عمومی: برای آنکه هیچ مصلحت کوتاهمدتی را بر منافع بلندمدت ملت ترجیح ندهد.
انتخاب مشاوران و مدیران متخصص و امین: برای جلوگیری از نفوذ، فساد، انحراف و تصمیمسازیهای غلط.
نظارت مستمر بر عملکرد اقتصادی و اجرایی: برای جلوگیری از رانت، فساد و تحمیل هزینههای غیرضروری به مردم.
سخن پایانی؛ کشور را با نیت خوب، اما با عقلانیت و ذکاوت باید اداره کرد
خوشنیتی، سادهزیستی، تواضع و سلامت اخلاقی از فضیلتهای ارزشمند یک مسئول هستند؛ اما هیچکدام بهتنهایی جایگزین دانش، تجربه، تدبیر، ذکاوت و قدرت تشخیص نمیشوند.
رئیسجمهور صرفاً یک فرد خوشنیت و اخلاقمدار نیست که مسئول اداره یک مجموعه محدود باشد؛ او مسئول مدیریت منابع، امنیت، اقتصاد، سیاست خارجی، مناسبات بینالمللی و سرنوشت میلیونها انسان است. بنابراین، خطای محاسباتی او میتواند آثار گستردهای بر زندگی مردم و آینده کشور بر جای بگذارد.
کشور را نمیتوان فقط با نیت خوب اداره کرد؛ نیت خوب باید با عقلانیت، بصیرت، شجاعت، ذکاوت و قدرت تشخیص همراه باشد. در غیر این صورت، ممکن است آنچه با نیت صلح و مصلحت آغاز میشود، با هزینهای سنگین برای ملت تمام شود.
درس ماجرای ابوموسی اشعری این است که در حکمرانی، خوشقلبی بدون هوشمندی، اعتماد بدون شناخت، و آرامشطلبی بدون قدرت تصمیمگیری، میتواند زمینهساز خسارتهای جبرانناپذیر شود.
ملت برای اداره کشور، هم به مسئولان پاکدست و خوشنیت نیاز دارد و هم به مدیرانی باهوش، بصیر، شجاع، متخصص و برخوردار از قدرت تشخیص؛ چراکه امانتداری در حکمرانی، بدون توانایی صیانت از این امانت کامل نمیشود.
ارسال نظرات