دانشگاه باید زمینه تولید دانش را فراهم کند

حجت‌الاسلام علی‌اصغر اسلامی، استادیار گروه مطالعات فرهنگی و ارتباطات دانشگاه باقرالعلوم(ع) در گفت‌وگو با خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، با تشریح چرایی پرداختن به نظریه در علوم مختلف، اظهار داشت: نخستین پرسش در مواجهه با یک نظریه این است که «چرا نظریه؟»؛ به تعبیر دیگر، چرا باید نظریه ارتباطات داشته باشیم؟ البته همین پرسش را می‌توان درباره فرهنگ، جامعه، اقتصاد و دیگر حوزه‌های دانشی نیز مطرح کرد.

وی افزود: هر دیسیپلین علمی و هر دانش تخصصی دارای یک انباشت و ذخیره دانشی است و هنگامی که یک حوزه پژوهشی، مجموعه‌ای از یک ذخیره معرفتی را شکل می‌دهد، به‌تدریج یک رشته علمی پدید می‌آید؛ در این ذخیره دانشی، نظریه‌ها نقشی بنیادین و ارزشمند دارند.

دانشگاه؛ زایشگاه علم و دانش

عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به یکی از قدیمی‌ترین استعاره‌ها برای فهم چیستی دانشگاه، بیان کرد: یکی از مهم‌ترین استعاره‌ها برای دانشگاه این است که دانشگاه باید «زایشگاه» باشد؛ این تعبیر از آن جهت استعاری است که از قدیم، علم با مفهوم زایش و تولد فهم شده است.

حجت‌الاسلام اسلامی با اشاره به نگاه سقراط به علم ادامه داد: سقراط خود را مانند قابله‌ای می‌دانست که زمینه تولد علم را در ذهن فراهم می‌کند. در این نگاه، علم مانند نوزادی است که متولد می‌شود و وظیفه معلم، فراهم کردن تمهیدات لازم برای این تولد است.

وی خاطرنشان کرد: بر اساس این استعاره، ذهن مانند رحم است؛ ذهن باید امکان باردار شدن، زایش و تولید داشته باشد و صرفاً محلی برای انباشتن اطلاعات نباشد.

این استاد دانشگاه با تشریح مفهوم «کانسپت» گفت: وقتی در پایان‌نامه از ادبیات نظری، چارچوب نظری یا چارچوب مفهومی سخن می‌گوییم، در واقع با مجموعه‌ای از مفاهیم مواجه هستیم. مفهوم، واژه‌ای است که از سطح کاربرد عمومی زبان فراتر رفته و در یک دستگاه دانشی، معنای تخصصی پیدا کرده است.

وی افزود: مفاهیمی مانند فرستنده، گیرنده، پیام، کانال، بازخورد، اغنا و آنتروپی در حوزه ارتباطات صرفاً واژه‌های عادی نیستند، بلکه هرکدام در یک دستگاه نظری، معنای تخصصی و کارکرد مشخصی پیدا کرده‌اند.

حجت‌الاسلام اسلامی تصریح کرد: وقتی مفاهیم در نسبت با یکدیگر قرار می‌گیرند، گزاره‌ها شکل می‌گیرند و هنگامی که چند گزاره در نسبت با یکدیگر قرار می‌گیرند، نظریه شکل می‌گیرد؛ بنابراین، بنیان نظریه، مفاهیم هستند.

عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به تفاوت مواجهه عادی و تخصصی با مسائل اظهار داشت: ما مشکلات زیادی را می‌توانیم ببینیم، اما همه افراد نمی‌توانند با یک مشکل به صورت تخصصی مواجه شوند. کسی می‌تواند مواجهه فعالانه و تخصصی داشته باشد که به دانش، تجربه، ادبیات و دستگاه نظری مجهز باشد.

وی برای توضیح این موضوع به مثال روشن نشدن خودرو اشاره کرد و گفت: وقتی ماشین روشن نمی‌شود، همه می‌توانند این مشکل را ببینند، اما مکانیک به دلیل برخورداری از دانش و تجربه، با این مشکل به صورت فعالانه و تخصصی مواجه می‌شود.

حجت‌الاسلام اسلامی افزود: در حوزه علوم انسانی نیز مسئله همین است. پژوهشگر باید به ادبیات و دستگاه نظری مجهز باشد تا بتواند پدیده‌ای را که در جامعه مشاهده می‌کند، از سطح یک مشکل عمومی به یک مسئله علمی تبدیل کند.

وی در ادامه با اشاره به مفهوم‌پردازی در مطالعات رسانه‌ای گفت: گاهی پژوهشگر با پدیده‌ای در واقعیت مواجه می‌شود که در ظاهر یک خبر است، اما تحت تأثیر اقتضائات اقتصادی و تبلیغاتی قرار گرفته است. در چنین شرایطی، پژوهشگر می‌تواند برای این پدیده یک تعبیر و مفهوم تخصصی ایجاد کند.

عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) ادامه داد: در واقع، مفهوم‌پردازی یعنی پژوهشگر با کمک ادبیات نظری، برای پدیده‌ای که در واقعیت مشاهده کرده است، یک نام و صورت‌بندی تخصصی ایجاد کند.

دانش؛ ترکیب داده‌های بیرونی و دستگاه مفهومی ذهن

حجت‌الاسلام اسلامی با اشاره به دیدگاه تجربه‌گرایان و عقل‌گرایان درباره منشأ دانش اظهار داشت: بخشی از داده‌های دانش از خارج و از طریق حواس وارد ذهن ما می‌شود؛ ما چیزی را می‌بینیم و لمس می‌کنیم و داده‌هایی از جهان بیرون وارد ذهن می‌شود.

وی افزود: از سوی دیگر، عقل‌گرایان بر نقش عقل و قابلیت ذهن برای تجرید تأکید داشتند. در واقع، انسان هم از حواس برخوردار است و هم از دستگاه ذهنی و مفهومی؛ ترکیب این دو می‌تواند زمینه تولید دانش را فراهم کند.

وی تصریح کرد: داده‌های بیرونی وقتی وارد دستگاه مفهومی ما می‌شوند، با کمک این دستگاه مقوله‌بندی و صورت‌بندی می‌شوند و از این طریق امکان تولید دانش فراهم می‌شود.

این استاد دانشگاه با تأکید بر تفاوت انباشت اطلاعات و تولید دانش بیان کرد: بهترین حالت تولید دانش این است که ذهن شبیه رحم باشد، نه اینکه فقط شبیه یک کتابخانه باشد که اطلاعات را دریافت و در قفسه‌های مختلف دسته‌بندی می‌کند.

حجت‌الاسلام اسلامی گفت: کتابخانه اطلاعات را جمع‌آوری و دسته‌بندی می‌کند، اما تولید دانش نیازمند ذهن خلاق است؛ یعنی داده‌ها باید با یکدیگر ترکیب شوند و امر جدیدی شکل بگیرد.

وی با اشاره به نقش خلاقیت و قوه خیال در این فرایند اظهار داشت: یکی از مشکلات ما این است که دوست داریم ذهن ما صرفاً ریاضی و عقلانی شود، در حالی که خلاقیت نیز برای تولید اندیشه ضروری است.

»صدای پای آب»؛ نمونه‌ای از نقش خیال در آفرینش

عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) با اشاره به تفاوت ریاضیات و ادبیات، بر نقش قوه خیال در خلاقیت تأکید کرد و گفت: قوه خیال می‌تواند با یک سازوکار غیردستوری عمل کند؛ یعنی گاهی دستور را بشکند.

وی ادامه داد: دستور زبان می‌گوید هر چیزی باید در جای خودش قرار بگیرد، اما شعر می‌تواند این نظم را بشکند. وقتی می‌گوییم «صدای پای آب»، آب که پا ندارد؛ اینجا استعاره شکل می‌گیرد و امکان خلق پدید می‌آید.

حجت‌الاسلام اسلامی افزود: البته شکستن دستور به تنهایی کافی نیست، اما می‌تواند امکان خلق را فراهم کند و شعر یکی از بالاترین شکل‌های خلق زبانی است.

وی با اشاره به نقش استعاره در نظریه‌های اجتماعی خاطرنشان کرد: در علوم اجتماعی نیز استعاره‌ها می‌توانند افق تازه‌ای برای فهم پدیده‌ها ایجاد کنند. برای مثال، وقتی مارکس جامعه را به ساختمان تشبیه می‌کند و از زیربنا و روبنا سخن می‌گوید، جامعه واقعاً ساختمان نیست، اما این استعاره به او امکان داده است افقی از جهان اجتماعی را برای ما آشکار کند.

عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) افزود: فهم مارکسی از جامعه با فهم وبری از جامعه متفاوت است و یکی از دلایل آن، تفاوت در صورت‌بندی نظری و نحوه نگاه به جهان اجتماعی است.

نظریه‌ها دستورالعمل آماده نیستند

حجت‌الاسلام اسلامی با تأکید بر اینکه نظریه نباید به حفظ کردن مجموعه‌ای از تعاریف تقلیل پیدا کند، گفت: نظریه‌ها کتاب آشپزی نیستند که فرد کتاب را بردارد و خط‌به‌خط مطابق دستور آن عمل کند.

وی افزود: کتاب‌های نظری تمهیدی فراهم می‌کنند که باید با آن تمرین کرد تا فرد بتواند اصطلاحاً نظریه‌سازی و نظریه‌پردازی کند. بنابراین، آموزش نظریه باید گام‌به‌گام باشد و دانشجو به تدریج با مفاهیم، گزاره‌ها، نظریه‌ها و شیوه استفاده از آن‌ها آشنا شود.

عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم(ع) در ادامه با اشاره به تعدد منابع موجود در حوزه نظریه ارتباطات اظهار داشت: کتاب‌های نظریه ارتباطات بسیار زیاد هستند و هم منابع ترجمه‌شده و هم آثار تألیفی در این زمینه وجود دارد. برخی از این منابع بر یک رهیافت یا رویکرد خاص تمرکز دارند و برخی تلاش کرده‌اند مجموعه جامع‌تری از نظریه‌ها را ارائه کنند.

وی از برخی آثار موجود در حوزه نظریه ارتباطات از جمله کتاب‌های مربوط به نظریه‌های ارتباطات، مطالعات انتقادی ارتباطات، نظریه رسانه و درآمدی بر نظریه ارتباطات به عنوان منابع قابل استفاده یاد کرد.

حجت‌الاسلام اسلامی با بیان اینکه سطح و مقطع آموزشی در انتخاب منبع اهمیت دارد، گفت: برخی منابع برای مقاطع بالاتر مناسب هستند و برای هر درس باید متناسب با سطح دانش دانشجویان، منبع اصلی و منابع مکمل انتخاب شود.

وی در پایان خاطرنشان کرد: در کنار منبع اصلی درس نظریه ارتباطات، از برخی منابع دیگر نیز استفاده خواهد شد؛ به‌ویژه منابعی که به مباحثی مانند فناوری رسانه‌ای از منظر انتقادی پرداخته‌اند و در منبع اصلی کمتر مورد توجه قرار گرفته‌اند.