اصطلاح نامه علوم حدیث

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، اصطلاح‌نامه علوم حدیث عبارت است از مجموعه اصطلاحات استاندارد شده در حوزه علومی که به گونه ای از متن یا سند یا حجیت حدیث بحث می کند. اصطلاح نامه مذکور فهرستی منظم از واژه‌های کلیدی کاربردی علم رجال و درایه به همراه روابط معنایی بین آن‌ها را ارائه می دهد.

با گسترش سریع علوم و نشر اطلاعات علمی از طرق مختلف، جهانی شدن تحقیقات علمی، دست رسی به اطلاعات امری ضروری است. امروز باید به شیوه اندیشید که از صرف وقت زیاد در یافتن مطلب جلوگیری نماید تا محققان بتوانند در باره مطالب بیندیشند ـ نه پی جوی آن باشند ـ لذا کاربرد یافته های نوین در اطلاع رسانی علوم و معارف اسلامی یک ضرورت است.

امروزه اطلاع رسانی در زمینه سامان دادن و اداره منطقی اطلاعات، ره آوردهای مؤثر و موفقی را ارائه می دهد، و ابتدایی‌ترین وسیله کار با ابزار جدید اطلاع رسانی، تهیه اصطلاح نامه (تزاروس) در حوزه های علوم اسلامی است. اصطلاح نامه علوم اسلامی ابزار مهمی است که به کمک نظام اطلاع رسانی علوم اسلامی آمده و بهره‌وری بیش‌تر، بهتر، دقیق‌تر و سریع‌تر را فراهم می‌کند.

مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی وابسته به معاونت پژوهشی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم انتقال آخرین دست آوردهای معرفتی را ـ که بتوان ازآن ها در راه رشد و گسترش معارف دینی سود جست ـ وجهه همت خود ساخته است؛ و به همین دلیل، تهیه و تنظیم اصطلاح نامه علوم اسلامی را ضرورتی انکار ناپذیر برای شناخت، طبقه بندی، تعیین محدوده علوم اسلامی و رشد و گسترش و تعلیم آن ها و ارائه الکترونیکی اطلاعات علوم اسلامی می داند؛ از این رو، از سالیان پیش طرح تدوین اصطلاح نامه کلان علوم اسلامی را تهیه و محققانی برای برآوردن این خواسته تربیت کرده است و اینک بخشی از این طرح کلان را در قالب طرحی مستقل، اما هم ساز با آن، با عنوان اصطلاح نامه علوم حدیث به جامعه فرهنگی کشور عرضه کرده است.

در تدوین این اثر محمدهادی یعقوب‌نژاد و محمد حسین یوسفی بیشترین تلاش را داشته‌اند.

مقدمه این کتاب شامل سه فصل «کلیاتی در باب اصطلاح نامه»، «اصطلاح نامه علوم اسلامی» و «اصطلاح نامه علوم حدیث» می‌شود. متن کتاب اصطلاح نامه علوم حدیث هم دربرگزیده نمایش الفبایی، نمایش نظام یافته و نمایش ترسیمی است.

طراحی اصطلاح نامه علوم حدیث اواخر سال 1377 آغاز و با مطالعه بیش از 120 عنوان کتاب رجالی و درایه، 7435 اصطلاح تصویب و افزون بر این 21965 اعلام رجالی با روابط خاص خود نیز استخراج شد؛ به گونه ای که هر کدام در یکی از رده های ثقات، حسان، ممدوح مطلق، ضعفا، مذموم مطلق، مجهولین و مختلف فیه قرار گرفته اند.

در مقدمه این کتاب در مورد تعریف و فایده اصطلاح نامه علوم حدیث آمده است:
«اصطلاح نامه علوم حدیث عبارت است از مجموعه اصطلاحات استاندارد شده در حوزه علومی که به گونه ای از متن یا سند یا حجیت حدیث بحث می کند. اصطلاح نامه مذکور فهرستی منظم از واژه‌های کلیدی کاربردی علم رجال و درایه به همراه روابط معنایی بین آن ها را ارائه می دهد. هدف و کاربرد اصلی اصطلاح نامه علوم حدیث تهیه طرحی از حوزه علم رجال و درایه برای نشان دادن روابط منطقی میان مفاهیم اصطلاحات و ترسیم کلی از ساختار آن ها است.

تذکر: در این اصطلاح نامه فقط به ذکر کلیات علم رجال بسنده شده، و اسامی راویان در ویرایش مستقلی خواهد آمد.

فایده اصطلاح نامه علوم حدیث
اصطلاح نامه مذکور فواید فراوانی دارد که در بحث (اهداف اصطلاح نامه) از فصل اول توضیح داده شد، و در اینجا به دو مورد اشاره می شود:
الف: استادان و محققان علوم حدیث نمایی از ساختار علم رجال و درایه را دریافت می کنند تا هنگام تدریس و تحقیق، موقعیت و اهمیت هر مبحثی را در این علم دریابند.

برای مثال، کسی که می خواهد در مورد (الفاظ ذم) تحقیق کند، با مراجعه به اصطلاح نامه علوم حدیث در می یابد که یکی از مباحث علم درایه (امارات مدح و ذم) است، و این امارات یا اسباب اند یا الفاظ، و الفاظ نیز یا الفاظ مدح هستند یا الفاظ ذم، و تعداد الفاظ مدح حدود 360 و تعداد الفاظ ذم حدود 350 لفظ است.

ب: اصطلاحات علوم حدیث کلید واژه های مناسبی هستند برای بازیابی اطلاعات.
مثلا کسی که می خواهد در مورد طرق شیخ طوسی به حسن بن محبوب تحقیق کند با استفاده از کامپیوتر به سادگی در می یابد که شیخ طوسی در مشیخه 7 طریق و در فهرست 5 طریق به حسن بن محبوب دارد، و با استفاده از مستندات طرق که یافتن آنها نیز به کمک رایانه بسیار آسان است به قوت و ضعف تمامی طرق 12 گانه پی می برد و در نتیجه اعتبار و عدم اعتبار همه روایاتی که شیخ طوسی از حسن بن محبوب نقل می کند مشخص خواهد شد.
و اگر کسی بخواهد در مورد طرق یاد شده به تفصیل تحقیق کند با جست وجوی (حسن بن محبوب) تمامی اطلاعات کتاب های رجالی موجود در سیستم را به دست خواهد آورد.»

مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی وابسته به معاونت پژوهشی دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، تدوین اصطلاح نامه های فلسفه اسلامی، علوم قرآنی، اصول فقه، منطق، کلام اسلامی و اخلاق اسلامی را در زمینه علوم اسلامی در کارنامه خود دارد.

اصطلاح نامه علوم حدیث از سوی مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی در سال1390 با شمارگان 1000 نسخه در 600 صفحه با قیمت 1950 تومان و در قطع رحلی از سوی مؤسسه بوستان کتاب منتشر شده است./913/ن601/ع