آشنایی با تفسیر بلاغ

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، تفسیر بلاغ به توضیح و تفسیر همه آیات قرآن کریم در چهار جلد پرداخته است.

علاقه و احساس نیاز به رونق تفسیر قرآن کریم در حوزه علمیه سبب شد آیت الله میر محمدی با همکاری چند تن از دوستان فاضل به پایه گذاری مباحث تفسیر در حوزه بپردازند. جلسه ای غنی و مستمر که با حضور بزرگان از حوزه علمیه قم چون آیات سید مهدی روحانی، علی احمدی میانجی، سید عبدالکریم موسوی اردبیلی، احمد آذری قمی، سید اسماعیل موسوی زنجانی، احمد پایانی، حقی و ...تشکیل می شد و امروز با سابقه بیش از 60 سال و حضور اعضای جدید، کهن ترین جلسه مباحثه تفسیر قرآن کریم در حوزه علمیه قم محسوب می شود.

مؤلف در مقدمه کتاب درباره این جلسات می نویسد: «در اینجا مناسب می بینم که از دوستان و همراهان سالیان دراز مباحثه تفسیری به نیکی یاد کرده و برای کسانی از ایشان که دعوت حق را اجابت کرده اند، همچون مرحوم آیت الله علی احمدی میانجی و مرحوم آیت الله حاج سید مهدی روحانی که از وی بسیار بهره برده ام، از درگاه احدیت طلب غفران و علو درجات نمایم. هر چند این کتاب نتیجه مستقیم مباحثه با این گروه نیست، و نگارنده مستقلا به تألیف آن پرداخته ولی آن مباحثات قهرا در شکل گیری ذهنیت تفسیری این جانب تأثیر داشته است. همچنین لازم می دانم که از حضرت آیت الله آقای حاج سید موسی شبیری زنجانی تشکر نمایم که هرگاه مطالب تفسیری را در حضور ایشان مطرح کردم، استفاده بسیاری نصیبم شده است.»

روش مؤلف در این کتاب به این صورت است که ابتدا آیه یا آیاتی از قرآن را ذکر کرده و سپس تفسیر آن را ذیل عنوان (خلاصه تفسیر) بیان می کند. بعد از آن تحت عنوان «معنانی الفاظ» به توضیح لغوی و نکات لازم می پردازد. پاره ای از مطالب هم که ذکرشان مفیده بوده و به دلیل اختصار در متن نیامده در بخش «یادآوری» به آن اشاره شده است. البته این روش در جزء سی ام تغییر کرده است به این صورت که پس از متن آیه، ترجمه آن آمده است. سپس به ترتیب به معانی الفاظ، خلاصه تفسیر و یادآوری پرداخته شده است. در برخی از موارد هم تحت عنوان «تذکر»، «یک حدیث»، «چند حدیث» و «اشکال و پاسخ» مطالبی آورده شده است.

مؤلف این تفسیر را با بحثی با عنوان تاریخ علوم قرآن آغاز کرده است که شامل هفده بخش می شود.
«قرآن و کیفیت نزول آن»، «کیفیت ملاقات جبرئیل با پیغمبر اسلام صلی الله علیه و آله»، «الفاظ قرآن کریم نیز از خداوند است»، «فواتح و اوایل سوره ها»، «آیا سوره های قرآن یک باره نازل شده است»، «تشخیص سوره ها از یکدیگر و ملاک تعدد»، «پیغمبر قرآن را فراموش نمی کرد»، «تقسیم سوره ها به آیات و ترتیب آنها به دستور پیامبر صلی الله علیه و آله»، «چه کسی قرآن کریم را جمع کرد»، «خطوط قرآن کریم در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله»، «نقطه گذاری و اعراب قرآن»، «قرائات هفت گانه (سبعه) تواتر و جواز قرائت و استدلال به آنها»، «اعجاز قرآن»، «ناسخ و منسوخ قرآن»، «محکم و متشابه قرآن»، «قرآن موجود، بدون شک کلام خدا و حجت است»، «سوره های مکی و مدنی قرآن» بخش های هفده گانه تاریخ علوم قرآن را تشکیل می دهد.

جلد اول این کتاب شامل تفسیر سوره حمد تا سوره انعام می شود. جلد دوم کتاب متضمن تفسیر سوره اعراف تا سوره مؤمنون است. تفسیر سوره نور تا سوره احقاف نیز در جلد سوم این کتاب گنجانده شده است. در پایان نیز جلد چهارم کتاب تفسیر سوره محمد صلی الله علیه و آله تا سوره ناس را در بر می گیرد.

برای آشنایی بیشتر به یکی از آیات قرآن و تفسیر و توضیح کامل آن در این کتاب اشاره می شود:

«و یوم یعرض الذین کفروا علی النار أذهبتم طیباتکم فی حیاتکم الدنیا و استمتعتم بها فالیوم تجزون عذاب الهون بما کنتم تستکبرون فی الأرض بغیر الحق و بما کنتم تفسقون (احقاف20)

خلاصه تفسیر: این آیه شریفه در ادامه آیات گذشته که درباره کیفر ظالمین بود، چنین می فرماید: روزی بیاید که کفار را به طرف جهنم ببرند و آنها را بر آتش دوزخ عرضه کنند و به آنان گفته شود: شما هر چه از مال دنیا و وسایل زندگی داشتید در لذات خود صرف کردید و هیچ در این فکر نبودید که مقداری از آن را برای آخرتتان ذخیره کنید؛ بنابراین، امروز عذاب خوار کننده ای که جزای استکبار و طغیان شماست، خواهید چشید.

معانی الفاظ: (یعرض الذین کفروا علی النار) گفته می شود بر حسب عرف لازم است معروض علیه دارای شعور باشد و معروض را به او عرضه کنند، ولی در آیه شریفه بر عکس است. اما بعض اعاظم در پاسخ اشکال می نویسد: اولا، در معروض علیه شعور مطرح نیست، چنانکه در جمله (عرضت المتاع علی البیع) می بینیم. ثانیا، از کجا معلوم جهنم دارای شعور نباشد؟ چنانکه در آیه شریفه (یوم نقول لجهنم هل امتلأت و تقول هل من مزید)(ق/ 30) مشاهده می کنیم.(تفسیر المیزان، ج18، ص223) (اذهبتم طیباتکم) ظاهر جمله اشاره است بر اینکه تمام طیبات را صرف دنیا کرده اند، و الا استفاده از بعضی لذایذ برای مؤمن جایز، بلکه ممدوح است. (الهون) یعنی خزی و حقارت و این حقارت در برابر استکبار آنان نصیبشان شده است.

یادآوری: در آیه شریفه منع بهره مندی از طیبات و لذایذ استفاده نمی شود، بلکه چه بسا آن بهره مندی ممدوح است و تارک آن مذمت می شود، چنانکه در روایت آمده است عاصم بن زیاد بصری که تارک دنیا گشته بود، علی علیه السلام او را ملامت فرمود و به او هشدارداد: کار تو از وساوس شیطان است و تو ای دشمن نفس خود، بر اهل و عیالت رحم کن و بر خود سخت مگیر. آیا خداوند چیزی را که جایز فرموده است دوست ندارد بندگانش از آن استفاده کنند...؟»(تفسیر برهان، ج4، ص176)

چاپ دوم تفسیر بلاغ به قلم آیت الله سید ابوالفضل میر محمدی زرندی در سال 1389 با شمارگان 1500 دوره در چهار جلد با قیمت 45000 تومان به همت سازمان تبلیغات اسلامی، شرکت چاپ و نشر بین الملل منتشر شده است./913/ن601/ع