فصلنامه معرفت فرهنگی اجتماعی در گام نوزدهم

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، سومین شماره فصلنامه معرفت فرهنگی اجتماعی (ویژه همایش بین‌المللی اندیشه‌های علامه طباطبایی در تفسیر المیزان) شامل مقالات زیر است:

«قرآن و بنیان‌های تاریخی نظم اجتماعی»

«کنش متقابل اجتماعی از منظر علامه طباطبایی»

«رابطه عاملیت و ساختار از دیدگاه علامه طباطبایی»

«روش‌شناسی نظریه معرفتی ـ اجتماعی علامه طباطبایی»

«عرفی‌شدن در اندیشه علامه طباطبایی»

«بررسی تطبیقی‌دین و کارکردهای اجتماعی آن از دیدگاه دورکیم و علامه طباطبایی»

قرآن و بنیان‌های تاریخی نظم اجتماعی

محسن صبوریان

چکیده: با استناد به آیات قرآن می‌توان نشان داد که یکی از مهم‌ترین اهداف بعثت انبیا، وضع قوانین اجتماعی برای رفع اختلافات انسانی در امور دنیوی و دعوت آنان به سعادت و امر اخروی است. درخور توجه است که حکمایی همچون ابن‌سینا نیز در بحث سیاسات خود از استدلال مشابهی برای توجیه ضرورت نبوت بهره برده‌اند و اندیشمندانی چون ابن‌خلدون این استدلال را رد کرده‌اند. در این مقاله با تکیه بر استدلالات قرآنی و تأکید بر آیه 213 سوره مبارکه بقره، به ویژه با تفسیر علامه طباطبایی، نشان داده شده که اولا مستقل از زمان تشکیل نخستین جوامع انسانی، قانون الهی مبنای شکل‌گیری جوامع اولیه قرار گرفت و بدون قانون الهی امکانی برای رشد تمدن‌های بشری نبود؛ ثانیا هرگونه نظم موجود در جوامع، ریشه در قوانین الهی دارد که این نظم با بعثت انبیا و انزال کتب آسمانی ممکن شد.

کنش متقابل اجتماعی از منظر علامه طباطبایی

قاسم ابراهیمی‌پور

چکیده: رویکرد تفهمی از منظر مفسران شیعه، ظرفیت فراوانی برای نظریه‌پردازی در عرصه کنش دارد. یکی از ابعاد اساسی آن تیپ‌بندی کنش است که می‌تواند زمینه فهم و تفسیر دقیق‌تر از کنش اجتماعی افراد را فراهم آورد. مسئله اصلی این پژوهش تیپ‌بندی کنش از منظر علامه طباطبایی و ظرفیت‌های تفسیری آن با تأکید بر تفسیر المیزان است که با روش تحلیلی به آن پرداخته‌ایم. کنش از دیدگاه علامه به انواع اختیاری، اکراهی، اضطراری، کنش‌های ناشی از ملکات، عادات و عواطف تقسیم می‌شود که امکان فهم و تفسیر عمیق‌تر کنش، سنجش میزان عقلانیت حاکم بر جامعه، میزان پایداری الگوهای رفتاری، امکان انتقال الگوهای رفتاری، سنجش میزان نشاط و رضایت‌مندی بر جامعه، مقایسه و ارزش‌یابی فرهنگ‌ها و ترسیم الگوهای رفتاری مطلوب را برای جامعه‌شناس فراهم می‌آورد.

رابطه عاملیت و ساختار از دیدگاه علامه طباطبایی

نصرالله نظری

سیدحسین شرف‌الدین

چکیده: علامه طباطبایی به منزله یکی از متفکران پیشتاز و مبتکر در حوزه مباحث اجتماعی، به گونه‌ای در تفسیر و تبیین آیات قرآن کریم کوشیده است که می‌توان دیدگاه ایشان را با بسیاری از مباحث جامعه‌شناختی برابر دانست. با استناد به دیدگاه‌های ایشان ذیل آیات اجتماعی و به ویژه آیاتی که از سرنوشت مشترک، عمر، کتاب، شعور، فهم، عمل، اطاعت و معصیت برای «امت» سخن می‌گوید، می‌توان گفت از دیدگاه علامه جامعه به مثابه ساختار کلان اجتماعی، دارای وجود حقیقی و اصالت است. از سویی با توجه به اینکه ایشان عاملیت انسانی را بر اساس فطرت، آگاهی و اراده توضیح می‌دهد، همچنین می‌توان گفت که نظریه ایشان، در رویکرد تلفیق‌گرایی قرار می‌گیرد و متعاقب آن تعامل دوسویه عاملیت و ساختار توضیح داده می‌شود. علامه برای توضیح این تعامل از مفهوم «شاکله» استفاده کرده و معتقد است که همان‌گونه که ساختارها می‌توانند شرایط را برای به فعلیت‌رسیدن گرایش‌های فطری و ذاتی انسان مهیا سازند و از این طریق سهم بسزایی در درونی‌سازی ایستارها، قواعد، هنجارها و... به عهده گیرند، همچنین افراد و عاملان اجتماعی از این توانایی برخوردارند که با نوع کنش‌های خویش، در ایجاد، تغییر و بازتولید ساختار اجتماعی تأثیر بگذارند.

روش‌شناسی نظریه معرفتی ـ اجتماعی علامه طباطبایی

حسین اژدری‌زاده

چکیده: در این جستار ابعاد جامعه چهاربعدی (خداوند، انسان، زمین و پیوند) مدنظر قرار گرفته است. در درجه اول، خداوند سبحان است که دارای اثرگذاری حتمی و قطعی در همه حوزه‌های معرفت است. درباره اعمال اختیاری انسان، البته اراده تکوینی الهی، از مسیر اداره انسان می‌گذرد. در درجه دوم اثرگذاری، انسان قرار دارد که اراده انسانی در این میان شاخص است و در درجه سوم، باید از موجودات غیبی همچون فرشتگان یاد کرد که مأموران خدای سبحان‌اند. شیطان (و اعوان و انصارش) نیز در همه اوقاتی که درباره خدا، خود، طبیعت، و دیگران می‌اندیشیم می‌کوشند تا گونه‌ای انحراف در آن ایجاد کنند. در مرتبه چهارم، اثرگذاری عوامل طبیعی و نیز اجتماعی (مبتنی بر پیوندهای انسان) قرار دارند. همه اثرگذاری‌های مزبور در سایه احاطه و حضور باری تعالی صورت می‌گیرد و همه عوامل یادشده پرتوی از وجود حضرت حق هستند: «والله من ورائهم محیط» (بروج 20) و خدا از هر سو بر ایشان محیط است.

عرفی‌شدن در اندیشه علامه طباطبایی

حسین بستان (نجفی)

چکیده: این مقاله با به کارگیری نوعی روش تحلیل محتوای کیفی، به بازخوانی آرای اندیشمند بزرگ جهان اسلام علامه طباطبایی درباره مسئله عرفی بو‌دن پرداخته و با تنسیق دوباره آنها و افزودن نکات تکمیلی به آنها، کوشیده است یک مدل نظری منطبق بر معیارهای علمی که قابلیت تبیین عرفی‌شدن در ایران معاصر را دارا باشد، اراده دهد. این مدل دربردارنده 58 عامل مؤثر بر عرفی‌شدن است که 30 عامل از سخنان علامه استخراج و 28 عامل از طریق تأمل در آیات و روایات به آنها افزوده شده است. مدل مزبور با در پیش‌گرفتن رویکرد انسان‌شناسانه، به ویژه با تأکید بر فطرت دین‌گرایی، طبیعت ثانوی دین‌گریزی و گرایش درونی انسان‌ها به جاذبه‌های دنیوی، بر لایه‌های بنیادی‌تر عرفی‌شدن متمرکز شده است. در عین حال، جامع‌نگری این مدل به آن این قابلیت را می‌دهد که بخش مهمی از عوامل مورد تأکید در نظریه‌های عرفی‌شدن، به ویژه رشد تفکر علمی، عناصری از مدرنیزاسیون و افزایش ثروت، رفاه و امنیت را نیز در خود جای دهد.

بررسی تطبیقی‌دین و کارکردهای اجتماعی آن از دیدگاه دورکیم و علامه طباطبایی

شمس‌الله مریجی

چکیده: دین به منزله واقعیتی انکارناپذیر، از جمله پدیده‌های اجتماعی است که مورد مطالعه بسیاری از دانشمندان علوم انسانی و اجتماعی قرار گرفته است. شاید دورکیم از میان اندیشمندان اجتماعی، معروف‌ترین جامعه‌شناسی باشد که دین را به گونه کارکرد‌گرایانه مطالعه کرده است و تحقیقاتش در این زمینه مورد استناد بسیاری از محققان قرار گرفته و می‌گیرد. البته نگاه کارکردی دورکیم هرچند ممکن است در مقابل کسانی که دین را در زندگی مدرن ناکارآمد می‌دانند سودمند و تا حدی پاسخ‌گو باشد، مطالعه عمیق و واقعیت دین نشان می‌دهد که رویکرد تقلیل‌گرانه دورکیم نه تنها نتوانسته حقیقت دین و حتی جنبه کارکردی آن را نشان دهد، بلکه تحقیقات سطحی و روبنایی او موجب شده تا بسیاری از محققان نتوانند گوهر دین را که منشأ بسیاری از پیامدهای اجتماعی است به خوبی بشناسند. نوشتار پیش‌رو، از میان اندیشمندان اسلامی دیدگاه علامه طباطبایی را که هم تخصص دینی کافی دارد و هم از کارکردهای دین غافل نبوده است، جهت ارزیابی نگاه کارکردگرایانه دورکیم برگزیده است تا در پرتو تطبیق اندیشه‌های این دو اندیشمند، نشان دهد که حقیقت دین در چنین حد نازلی نیست که دورکیم از مطالعه بیرونی آن بتواند در اختیار محققان و تشنگان حقیقت قرار دهد.  

علاقه‌مندان جهت تهیه این فصلنامه می‌توانند با شماره تلفن 21134743 ـ 025 تماس بگیرند.

شایان ذکر است، سومین شماره فصلنامه علمی ـ پژوهشی معرفت فرهنگی اجتماعی، سال پنجم، پیاپی 19، ویژه تابستان 1393 به صاحب‌امتیازی مؤسسه آموزشی امام خمینی رحمةالله‌علیه و مدیر مسؤولی حجت‌الاسلام‌ حمید پارسانیا در دسترس علاقه‌مندان قرار گرفته است./992/پ202/ق