ریشههای تاریخی و معرفتی جریانهای انحرافی مهدویت
مریم اسماعیلی، پژوهشگر و استاد حوزه علمیه، در گفتوگو با خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، به تبیین ریشههای فکری و تاریخی شکلگیری جریانهای انحرافی در حوزه مهدویت پرداخت و تأکید کرد: انحراف در مهدویت، بیش از آنکه پدیدهای نوظهور باشد، ریشه در ضعف معرفتی، سوءبرداشت از متون دینی و بهرهبرداری نادرست از آیات و روایات متشابه دارد.
وی در ابتدای این گفتوگو با اشاره به جایگاه مشترک باور به منجی در ادیان الهی اظهار داشت: منجی آخرالزّمان مورد اتّفاق همهی ادیان ابراهیمی است؛ اینکه کسی خواهد آمد و جهان را از منجلاب ظلم و جور نجات خواهد داد.
اسماعیلی افزود: اگرچه اصل باور به منجی، حقیقتی فرا دینی و مورد پذیرش ادیان الهی است، اما در آموزههای اسلامی، این مفهوم از سطح کلی فراتر رفته و به هویتی مشخص و معین رسیده است. در اسلام، نام این منجی هم مشخّص شده است؛ این موجود الهی و انسان بزرگ فوقالعاده را در همهی مذاهب اسلامی به نام مهدی میشناسند.
این استاد حوزه علمیه با اشاره به تمایز بنیادین نگاه شیعه در مسئله مهدویت تصریح کرد: خصوصیّتی که در اعتقاد شیعه وجود دارد این است که این شخصیّت را بهصورت مشخّص فرزند امام حسن عسکری (علیهالسّلام) میداند.
وی ادامه داد: این اعتقاد در مکتب تشیع صرفاً یک باور احساسی یا تاریخی نیست، بلکه بر پایه مستندات دقیق کلامی و تاریخی بنا شده است. تاریخ ولادت او بهطور مشخّص از نظر متکلّمان شیعه روشن است.
اسماعیلی با اشاره به تفاوت رویکرد دیگر فرق اسلامی نسبت به این مسئله افزود: دیگر فِرَق اسلامی، یا این نظر را متذکّر نشدهاند یا نپذیرفتهاند، ولی شیعه با ادلّهی قطعی، حضور و وجود و ولادت آن بزرگوار را اثبات میکند.
وی با تأکید بر اینکه همین دقت اعتقادی در تشیع، همواره مانعی جدی در برابر انحرافات بوده است، خاطرنشان کرد: هرگاه این چارچوبهای علمی و کلامی تضعیف شود، زمینه برای ادعاهای انحرافی فراهم میشود.
این پژوهشگر حوزه با نگاهی تاریخی به دوران غیبت امام زمان(عج) گفت: در طول تاریخ غیبت امام زمان (عج) افراد زیادی ادعاهایی داشتهاند؛ ادعاهای نیابت از امام، مهدویت، باب امام و...
وی افزود: بررسی این جریانها نشان میدهد که اغلب آنان برای مشروعیتبخشی به ادعاهای خود، به شیوهای مشابه عمل کردهاند. همه این افراد، دلایلی از روایات و آیات متشابه برای خود دست و پا میکردند.
اسماعیلی تصریح کرد: بهرهگیری گزینشی از متون دینی، بدون توجه به منظومه معرفتی اسلام، یکی از مهمترین ریشههای فکری انحراف در مهدویت است؛ امری که در طول تاریخ تکرار شده و همواره گروهی را دچار لغزش کرده است.
وی با اشاره به نقش مخاطبان این جریانها افزود:بعضی مردم نیز به علت فقر دانش اعتقادی و ایمانی به این افراد ایمان میآوردند.
این استاد حوزه علمیه تأکید کرد: فقر معرفتی، بستر اصلی نفوذ جریانهای انحرافی است و هرگاه جامعه دینی از آموزش عمیق و نظاممند عقاید فاصله بگیرد، ادعاهای کاذب مجال ظهور مییابد.
اسماعیلی در ادامه سخنان خود با اشاره به بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی، نگاه صحیح به انتظار و مهدویت را عاملی بازدارنده در برابر انحرافات دانست و گفت: رهبر معظم انقلاب تاکید دارند: ‹قبل از دوران مهدى موعود، آسایش و راحتطلبى و عافیت نیست. ...قبل از ظهور مهدى موعود، در میدانهاى مجاهدت، انسانهاى پاک امتحان مىشوند؛ در کورههاى آزمایش وارد مىشوند و سربلند بیرون مىآیند و جهان به دوران آرمانى و هدفىِ مهدى موعود(ارواحنافداه) روزبهروز نزدیکتر مىشود؛ این، آن امید بزرگ است؛ لذا روز نیمهى شعبان، روز عید بزرگ است.›
وی افزود: این نگاه، مهدویت را از یک انتظار منفعلانه و خیالپردازانه جدا کرده و آن را به یک مسیر مسئولیتساز، آگاهیبخش و مجاهدتمحور تبدیل میکند.
این پژوهشگر حوزه همچنین با اشاره به افق تمدنی انقلاب اسلامی در پرتو اندیشه مهدویت، بخش دیگری از بیانات رهبر معظم انقلاب را یادآور شد و گفت: ‹ملت ایران به فضل پروردگار، با هدایت الهى، با کمکهاى معنوى غیبى و با ادعیهى زاکیه و هدایتهاى معنوى ولىاللهالاعظم ارواحنافداه خواهد توانست تمدن اسلامى را بار دیگر در عالم سربلند کند و کاخ با عظمت تمدن اسلامى را برافراشته نماید. این، آیندهى قطعى شماست. جوانان، خودشان را براى این حرکت عظیم آماده کنند. نیروهاى مؤمن و مخلص، این را هدف قرار دهند.›
اسماعیلی در پایان تأکید کرد: فهم صحیح مهدویت، نهتنها مانع شکلگیری جریانهای انحرافی است، بلکه جامعه را به سوی امید، مسئولیتپذیری و آمادگی برای تحقق وعدههای الهی سوق میدهد؛ مسیری که بدون آن، انتظار به ابزاری برای سوءاستفاده مدعیان دروغین تبدیل خواهد شد.