سیری در اسناد و منابع انقلاب سفید شاه

به گزارش سرویس پیشخوان خبرگزاری رسا، قاسم تبریزی در یادداشتی در نشریه پنجره به برسی ابعاد انقلاب سفید شاه به عنوان یک طرح آمریکایی پرداخت.
متن این نوشتار بدین شرح است:  

پیرامون انقلاب سفید، در کتاب‎های نهضت امام خمینی1 و زندگینامه سیاسی امام خمینی2 مطالبی نوشته شده و همچنین در همان آغاز نهضت امام خمینی، کتاب «لایحه انجمن‎های ایالتی ولایتی»3 منتشر، اما توسط ساواک جمع‎آوری شد، ولی در سال 1346، در شمارگان بسیاری مخفیانه مورد تجدید چاپ قرار گرفت. در کتاب نهضت روحانیون4 ‎دوره کامل نهضت روحانیت از میرزای شیرازی تا انقلاب اسلامی در پنج جلد منتشر شد که انقلاب سفید به‎طور مستوفی و مستدل تحلیل شده است. در مجموعه «امام خمینی در آیینه اسناد»5 که در 22 جلد تدوین یافته و شامل اسناد و پرونده امام در ساواک است نیز بحث‌هایی درباره انقلاب سفید و اصلاحات ارضی مطرح شده و در اسناد این کتاب‌ها، بخشی از ابعاد نهضت امام و تأثیر آن در جامعه، در سال‌های 1340 تا 1357، گزارش شده است. از جمله دیگر کتاب‌هایی که این اتفاق تاریخی را مورد بررسی و تحلیل قرار داده‌اند، می‌توان به این موارد اشاره کرد: «امام در آیینه اسناد» مجموعه پنج جلدی اسناد شهربانی، «صحیفه امام» مجموعه 22 جلدی از سخنرانی‎ها، پیام‎ها، تلگراف‌ها و... امام خمینی6 و نیز خاطرات رجال انقلاب اسلامی مثل: ناگفته‎های شهید مهدی عراقی،7 خاطرات حجت‎الاسلام سید محمود محتشمی‎پور،8 «یاران امام به روایت اسناد ساواک» در 44 جلد9، «انقلاب اسلامی زمینه‎ها، چگونگی، چرایی» در پنج جلد از حجت‎الاسلام روح‎الله حسینیان10 و منابع و مآخذ دیگری که هریک بخشی از واقعیت را بیان می‎کنند.

اسناد ساواک پیرامون حرکت امام، به‌ویژه در قضیه انجمن‎های ایالتی و ولایتی از 1/8/1342 آغاز می‎شود.11 تلگراف وی به شاه، شخصیت‎ها12، تأثیر اعلامیه‎ها در متن جامعه13 و آن‎چه ساواک تحریک طلاب در درس می‎نامد در آبان 1341؛14 ساواک در این‎باره می‎نویسد: پس از مخابره تلگراف جناب آقای نخست‎وزیر به آیات عظام، آقای خمینی قانع نشده و به‎وسیله طلاب تحریکاتی می‎کند.15 و سخنرانی امام به‎مناسبت لایحه انجمن‎های ایالتی و ولایتی که روحانیت مانع اصلاحات، زراعت با اصول جدید، صنعت و پیشرفت نیست، بلکه از نفوذ و سلطه عوامل غرب و صهیونیسم، به‎نام بهاییت، انتقاد می‎کند.16 و موضوع رفراندوم فرمایشی شاه در ششم بهمن که امام با مراجع دیگر در منزل آیت‎الله سید محمدرضا گلپایگانی، در 10/11/1341 جلسه تشکیل داده‎اند.17 امام در اعلامیه‎های خود ماهیت انقلاب سفید و رفراندوم را غیرقانونی دانستند و اغفال مردم را مطرح کردند.18 جمع‎آوری اسناد سال 1341 - 1342، افزون بر یک جلد کتاب حجیم است19. فاجعه مدرسه فیضیه، همدردی امام با زندانیان، خانواده شهدا، پاسخ به نامه‎ها و تلگراف‎ها، که به تعبیر ساواک همه حاکی از فعالیت آیت‎الله خمینی و یاران و دوستان و شاگردان ایشان است.

بررسی و تحلیل حوادث و تحولات سال‌های 1340 تا 1342، خود سلسله مباحثی عمیق و مستند به روایت اسناد ساواک است.

در نگرش و تحلیل امام خمینی، «انقلاب سفید» استعماری20 بوده و نتایج خفت‎باری داشت «یک روز با تانک و مسلسل، 15 هزار مسلمان را از پا درآوردند.»21 و در عرصه کشاورزی «زندگی دهقانان و زارعان اسیر را بیشتر تباه کرد.22 در قلمرو اسلام و دین، فرهنگ قرآن هم که اسلام مهجور ماند و قوانین نقض شد»23 و در نتیجه آن استعمار نو با خیال راحت به چپاول‎گری خود ادامه داد.24 در سطح بین‎المللی هم تصویب لایحه ذلت‎بار کاپیتولاسیون، مصونیت بخشیدن به نظامیان آمریکایی و بستگان آن‎ها، خرد کردن حیثیت کشور و بر باد دادن استقلال قضایی و مسلط کردن غارتگران آمریکا و صهیونیسم بر تمام شئون نظامی، سیاسی، تجاری، صنعتی، زراعی و بازارها، از دیگر نتایج شوم این انقلاب پرافتخار دستگاه جاری است.25 به موارد بالا باید طرح لایحه انجمن‎های ایالتی و ولایتی، حذف سوگند به قرآن از منتخبان و تصویب غیرقانونی‎اش توسط دولت امیر اسدالله علم، آن‎هم در دورانی که مجلسین تعطیل است، افزوده شود. امام در نامه‌ای به شاه، این حرکت را موجب نگرانی علمای اعلام و سایر طبقات مسلمانان26 دانسته و آن را قضیه معارضه با اسلام27 دانسته و شاه، دولت را به تبعیت از قوانین محکم اسلام و قوانین مملکتی28 دعوت کردند. حتی در نامه به امیر اسدالله علم یادآور شدند که علمای اعلام قم و نجف اشرف و سایر بلاد، معتقدند که تصویب‎نامه غیرقانونی شما، برخلاف شریعت اسلام و برخلاف قانون اساسی و قوانین مجلس است29 خصوصا امام در ورای این حرکت، دست استعمار غرب، به‌ویژه آمریکا را با همکاری صهیونیسم بین‎المللی می‌دیدند، بنابراین اعلام خطر کردند که «خطر بزرگی برای اسلام و استقلال و کیان مملکت به‎واسطه این تصویب‎نامه به‌وجود آمده که به دست جاسوسان یهود و صهیونیست‎ها تهیه شده و برای نابودی استقلال و به هم زدن اقتصاد مملکت30 است. لذا اینجانب حسب وظیفه شرعیه به ملت ایران و مسلمانان جهان، اعلام خطر می‎کنم قرآن کریم و اسلام در معرض خطر است. استقلال مملکت و اقتصاد آن در معرض قبضه صهیونیست‎هاست که در ایران به [صورت] حزب بهایی ظاهر شدند31 و آن‎چه مهم است اسلام و استقلال مملکت و حفظ قوانین است، حتی هیچ مجلسی و هیچ مقامی نمی‎تواند برخلاف شرع اسلام و مذهب جعفری تصویبی کند.»32 هنگامی که رژیم گامی فراتر نهاد و بحث رفراندوم را مطرح کرد؛ مخالفت علما و امام آغاز شد و فرمودند: «من شاه را نصیحت کردم، آدم آن‎جا فرستادم، اول کار، قبل از رفراندوم، به‎وسیله پاکروان به او پیغام دادم، آقا این کار را نکن، این رفراندوم را نکن، این‎جا حزب شما نیست که این کار را بکنید، دست به این قانون نزن»33 وقتی شاه برخلاف اسلام و قانون اساسی حرکت کرد، تکلیف علما به‌ویژه امام بیشتر شد و در پنج محور غلط بودن کار را به او گفتند34 اما روند ضداسلامی شاه، هر روز ابعاد بیشتری می‎یافت تا آن‎جا که امام اعلام کردند: «دستگاه‎ حاکمه ایران به احکام مقدسه اسلام تجاوز کرد و به احکام مسلم قرآن قصد تجاوز دارد. نوامیس مسلمانان در شرف هتک هستند. دستگاه جابره با تصویب‎نامه‎های خلاف شرع و خلاف قانون اساسی،35 حرکت می‎کند.» و هشدار دادند: «من به دستگاه جابره اعلام خطر می‎کنم، من به خدای تعالی، از انقلاب سیاه و انقلاب از پایین نگران هستم، دستگاه‎ها با سوءتدبیر و با سوء‎نیت، گویی مقدمات آن را فراهم می‎کنند»36 تهدیدهای شاه، دولت و ساواک تأثیری در اراده روحانیت و مردم نداشت. امام با ذکر موضوع فرمودند: «با زور و قلدری نمی‎توان روحانیت را از وظایفی که اسلام بر عهده آنان گذاشته است باز داشت.»37

روند حرکت شاه، طرح رفراندوم و عدم استقبال مردم از شاه که به تعبیر امام «رفراندوم شاه در سراسر مملکت بیش از 2 هزار نفر به همراه نداشت. ما میل نداشتیم برای سران مملکت چنین شکست و فضاحتی به بار آید. خوب است قدری عبرت بگیرند. بیدار شوند و در سیاست خود تجدیدنظر کنند. به‎جای قانون‎شکنی و به زندان کشیدن علما و معترضان، به‎جای سرنیزه و قلدری، مقابل درخواست ملت تسلیم شوند38 اما به‎جای عبرت‎گیری، حمله به مدرسه فیضیه برای ایجاد رعب و وحشت، در روز شهادت امام صادق (علیه‎السلام)، صورت گرفت. برای این‎که حمله به اسلام زیاد شد، حمله به قرآن زیاد شد، مراکز علم را کوباندند به حسب توهم خودشان، بچه‎های ما را، عزیزهای ما را زدند. سرهای‎شان را شکستند، پاهای‎شان را شکستند، بعضی‎شان را کشتند، از پشت‎بام‎ها انداختند.»39

پس از این، امام مسائلی را به صورت سئوال مطرح کردند. «دستگاه شهربانی می‎گوید که سازمان امنیت، سازمان امنیت می‎گوید شهربانی، دوتای آن‎ها می‎گویند امر اعلیحضرت. راست می‎گویند که امر اعلیحضرت است؟ اعلیحضرت با دیانت اسلام مخالف است؟ واقعا با قرآن مخالف است اعلیحضرت به حسب قول این‎ها؟ مدرسه فیضیه را خراب کرده است40 خصوصا حمله در حدی بود که تمام مدرسه فیضیه، دانشگاه امام زمان صلوات‎الله و سلامه علیه را با وضع فجیعی در محضر قریب به 20 هزار مسلمان غارت کردند و در حجره‌ها و شیشه‎ها را شکستند.»41 امام در این مرحله شاه را مورد عتاب و خطاب قرار می‎دهند که جنایت مدرسه فیضیه به دستور او بوده است.42

لذا روند انقلاب سفید به تعبیر امام به رسم پرهیاهو و جار و جنجال اجرا شد که در طلیعه آن قتل‎عام 15 خرداد اتفاق افتاد.43 شاه که در آغاز طرح به اصطلاح انقلاب سفید به دهقانان نوید می‎داد در سایه اصلاحات ارضی، غله مورد نیاز کشور در داخل تأمین می‎شود، اکنون به‎جای خجلت‎زدگی، افتخار می‎کند که 2 و نیم میلیون تن گندم و 400 هزار تن برنج در سال جاری وارد کرده است.

محققان، مورخان، تحلیل‎گران اقتصاد سیاسی، باید آمار تولیدات و واردات مواد غذایی را بین سال‎های 1338-1360 و 1341-1344 بررسی کنند و سپس روند واردات تا سال 1356 و نزول تولیدات کشاورزی را با زبان آمار مورد بررسی قرار دهند. از نظر امام، انقلاب سفید و اصلاحات ارضی، حرکت آمریکا بود. با روند اسلام‎زدایی، کشتار مردم، دستگیری و زندانی کردن مراجع و علما و... تا رسیدن به قضیه کاپیتولاسیون. و به همین دلیل امام می‎گویند: «این از تسلط آمریکا نیست که اصلاحات ارضی و انقلاب سفید را روی کار آورد؟ این انقلاب سفید، انقلاب شاه و ملت است؟ این انقلاب، انقلاب آمریکا بود آن هم یک‎طرفه. انقلاب سفید برای این بود که مملکت را از همین مقدار زراعتی که دارد و به‎واسطه این مقدار زراعت، استغنای از مملکت‎های دیگر دارد، این هم از دستش بگیرند. مگر تسلط آمریکا بر ما غیر از این است که بر منابعی که ما داریم، مخازنی را که داریم، چیزهای زیرزمینی که ما داریم، روی زمین را که ما داریم بر این‎ها سلطه پیدا کنند44.» هدف و ادعای شاه از انقلاب، وابستگی هرچه بیشتر کشور به آمریکا بود. در زمینه اصلاحات ارضی هم آمار واردات سالانه مواد غذایی، این مطلب را به‎خوبی نشان می‎دهد .

پی‎نوشت‎ها:
1- حجت‎الاسلام سید حمید روحانی/ جلد اول/ عروج/ براساس اسناد و منابع موثق.
2- نوشته مورخ ژرف اندیش محمدحسن رجبی با رجوع به اسناد و منابع معتبر/ تهران مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
3- نوشته محقق شهیر، مرحوم حجت‎الاسلام والمسلمین علی دوانی/ چاپ قم.
4- نهضت روحانیون/ چاپ دوم/ پنج جلد/ تهران/ مرکز بررسی اسناد تاریخی.
5- تهران/ مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
6- تهران/ مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
7- تهران/ انتشارات رسا.
8- تهران/ ناشران متعدد.
9- تهران/ مرکز اسناد تاریخی.
10- تهران/ مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
11- امام خمینی در آیینه اسناد/ جلد یک/ ص83.
12- همان/ ص 84.
13- همان/ ص 91.
14- همان/ ص 96.
15- همان/ ص 112.
16- همان/ 119.
17- همان/ ص 146.
18- همان/ ص 144.
19- رجوع شود به امام در آیینه اسناد ج1 ص2.
20- 6/1/1352.
21- 19/11/1349.
22- 19/11/1349.
23- 20/6/1351.
24- 6/1/1352.
25- 17/7/1341.
26- 10/1/1341.
27- 28/7/1341.
28- 15/8/1341.
29- اسفند 1341.
30- اسفند 1341.
31- اسفند 1341.
32- 10/1/1341.
33- بیانیه 2/11/1341.
34- 1341.
35- 1341.
36- 1/12/1341.
37- 1/12/1341.
38- 10/1/1341.
39- 10/1/1341.
40- 13/1/1342.
41- 12/2/1342.
42- 20/6/1351.
43- 13/8/1357.
/916/د102/ع