انتشار نوزدهمین شماره دوفصلنامه سخن تاریخ

به گزارش خبرنگار خبرگزاری رسا، این شماره از فصلنامه از مقالات زیر تدوین یافته است:

«رواج دروغ در جامعه ایران عصر قاجار با تکیه بر دوران ناصر‌الدین‌شاه»

«نقش حنبلیان در چالش‌های اجتماعی بغداد در قرن چهارم و پنجم قمری»

«بررسی تطور گزارش‌های شهادت کودک امام حسین علیهماالسلام از آغاز تا پایان قرن پنجم»

«غرب و پدیده استحاله نگرش‌های جوانان در سرزمین‌های اسلامی»

«نگاه خوارج به مسائل زنان و بررسی انتقادی آن»

«دغدغه‌های شیخ فضل‌الله‌نوری در مخالفت با انقلاب مشروطه»

رواج دروغ در جامعه ایران عصر قاجار با تکیه بر دوران ناصر‌الدین‌شاه

جلیل نائبیان

سجاد برزگر

چکیده: دروغ‌‌گویی، همواره و در همه جا از جمله ایران دوره ناصری وجود داشته و البته کم‌تر از آثار اجتماعی آن در این دوره، سخن رفته اما ماهیت دروغ‌گویی و به ویژه، علت رواج آن در عصر ناصرالدین شاه چیست؟(سؤال) ذات استبدادی حکومت قاجاریه و روحیه خودبزرگ‌بینی و استبدادی که در بین دولت‌مردان وجود داشت، سبب رواج دروغ در این عصر شد.(فرضیه) دست‌یابی به علل دروغ‌گویی، به منظور جلوگیری از آن در عرصه اجتماعی می‌تواند غرض مهمی باشد.(هدف) این پژوهش، بر اساس روش تحقیق تاریخی، به صورت توصیفی ـ تحلیلی، انجام شده است. در این روش، مبنای کار بر استخراج داده‌ها از منابع اصلی است که پس از گردآوری و پردازش آن‌ها، روند تحولات در چارچوب رویکرد تحلیلی بررسی می‌شود.(روش) این تحقیق، نشان می‌دهد که رژیم استبدادی قاجاری، برای توجیه مشروعیت نظام حاکم، تقویت جبرگرایی، از بین‌بردن نیروهای مولد و کاستن از فشار روحی ناشی از شکست، خواسته یا ناخواسته، سبب دامن‌زدن به انواع رذیلت‌های زشت اخلاقی چون تملق و دروغ‌گویی، اوهام و خرافات و سایر مفاسد اخلاقی در بطن و بدنه حکومت و سطح اجتماعی گردید.(یافته)

نقش حنبلیان در چالش‌های اجتماعی بغداد در قرن چهارم و پنجم قمری

هادی وکیلی

محمدحسن پورقنبر

چکیده: حنبلیان یا پیروان احمدبن حنبل و از فرقه‌های مذهبی اهل تسنن در سه قرن نخست اسلامی، در بغداد می‌زیستند اما هیچ‌گاه مانند قرن چهارم و پنجم به قدرتی وافر دست نیافتند. آنان در این دو قرن، از قدرتی که در پناه حمایت آشکار و پنهان خلفای عباسی فراهم می‌آمد، در ایجاد اختلافات مذهبی با شیعیان، مسیحیان، یهودیان و شافعیان سود می‌بردند. تاکنون پژوهشی مستقل، به چالش‌های اجتماعی حاصل از عملکرد حنبلیان بغداد در قرن‌های چهارم و پنجم قمری نپرداخته است. بنابراین، نگارندگان این مقاله با این پرسش مواجهند: حنبلیان چگونه در ایجاد اختلالات اجتماعی بغداد طی سده‌های چهارم و پنجم قمری تأثیرگذار بودند؟(سؤال) رویکرد فکری و اعتقادی حنبلیان به همراه حمایت‌های حکومتی، سبب سوق‌دادن آن‌ها به اقداماتی گردید که نتیجه آن، هنجارشکنی و ناامنی اجتماعی بود.(فرضیه) کاوش عملکرد حنبلیان بغداد در دو قرن چهارم و پنجم قمری، وضعیت شیعه در آن مقطع تاریخی را در مرکز خلافت عباسی، نشان خواهد داد.(هدف) بررسی به همراه تحلیل تاریخی، می‌تواند راهی برای پاسخ سؤال، آزمایش فرضیه و دست‌یابی به هدف مقاله باشد.(روش) تحمیل فشارهای تاریخی متعدد و متکثر بر شیعه و در عوض، ایستادگی شیعه بر توان‌مندی‌های ذاتی، راز حیات اجتماعی شیعه را به تصویر می‌کشد.(یافته)

بررسی تطور گزارش‌های شهادت کودک امام حسین علیهماالسلام از آغاز تا پایان قرن پنجم

محمدرضا بارانی

علمدار حسین‌شاه

چکیده: واقعه عاشورا، از رویدادهای مهم تاریخ مسلمانان است. شهادت فرزند خردسال امام حسین علیهما‌السلام، از حوادث بزرگ آن روز به شمار می‌آید. در گزارش‌های تاریخی در مورد نام، سن و چگونگی شهادت آن، اختلاف زیادی وجود دارد؛ موضوعی که در گستره زمانی آغاز تا پایان قرن پنجم به مورد بررسی نشده است. بنابراین، پرسشی که مطرح می‌شود آن است که گزارش‌های تاریخی پنج قرن نخست قمری درباره شهادت کودک امام حسین علیهما‌السلام چگونه نقل شده است؟(سؤال) علت اختلاف در نقل این حادثه، بی‌دقتی برخی تاریخ‌نویسان، اغراق‌گویی برخی دیگر و روایت آنان از یک‌دیگر بوده است.(فرضیه) عرضه تصویری روشن و واقعی از این موضوع، نگارنده‌گان را به کاوش واداشته تا پس از بررسی سیر دگرگونی گزارش‌ها، بتوان گزارش درست را شناسایی کرد.(هدف) این نوشتار، با روش توصیفی ـ تحلیلی به مطالعه گزارش تاریخی شهادت کودک امام حسین علیهماالسلام و تطور آن پرداخته است.(روش) شهادت کودک و نام قابل وی در منابع روشن است، در عوض، منابع راهی برای شفاف‌ساختن سن و نام او نمی‌گشایند. البته تولد کودک در روز عاشورا و درخواست آب برای کودک از سوی امام علیه‌السلام، تنها برای عاطفی‌کردن داستان، بدان افزوده شده است.(یافته)

غرب و پدیده استحاله نگرش‌های جوانان در سرزمین‌های اسلامی

 مرتضی شیرودی

چکیده: ظهور نسل جوان، از مهم‌ترین تحولات قرن اخیر در جهان اسلام است و نیازهای روانی و فکری، از بارزترین نیازهای این طبقه، به شمار می‌آید که اگر جوامع اسلامی از آن غافل شوند، انحرافات و پیامدهای ناگواری را به همراه خواهد داشت. فاجعه غرب‌گرایی و بی‌هویتی جوانان از جمله این پیامدها است که به صورت‌های مختلف بروز می‌کند. با نگاهی بر پژوهش‌های انجام شده قبلی، باید گفت چندان به این موضوع توجه نشده و نهایت کاری که صورت گرفته، این بوده که بیش‌تر به جنبه‌های آماری ناکارآمد، تکیه شده، بنابراین، چرایی گرایش جوانان مسلمان به غرب هم‌چنان نیازمند پاسخ است.(سؤال) مجموعه‌ای از عوامل داخلی با تأکید بر نقش بیش‌تر استعمار فرانو و نیز ویژگی‌های جوانی، از عوامل گرایش جوانان مسلمان به غرب به شمار می‌آید.(فرضیه) شناسایی عوامل گرایش جوانان مسلمان به غرب و مهم‌تر از آن، یافتن راه‌های جلوگیری از گرایش، به منظور به کارگیری پتانسیل جوانان برای توسعه، از مقاصد این مقاله است.(هدف) مطالعه تاریخی در پرتو بررسی تحلیلی، راهی است که دست‌یابی به پاسخ را فراهم می‌آورد.(روش) مقاله بر لزوم تعیین استراتژی، ضرورت پیش‌گیری، برنامه‌ریزی و الگوسازی رفتاری تأکید می‌کند.(یافته)

نگاه خوارج به مسائل زنان و بررسی انتقادی آن

بدرالسادات علیزاده

مژگان فولادی وندا

چکیده: ظهور خوارج در اثنای نبرد صفین و تداوم آن، به شکل‌گیری و رشد مسائلی نو در عرصه مسائل مختلف دینی انجامید. طرح مسائل عقیدتی، سیاسی و اجتماعی در مورد حکم مرتکب گناه کبیره، اندیشه‌های سیاسی، آراء اجتماعی، عقاید مذهبی و مسائل زنان، موجب اختلاف و انشعاب خوارج به فرقه‌های متعددی از جمله ازارقه، نجدات، صفریه، اباضیه، واقفیه، اخنسیه و شبیبیه گردید. لذا برخی مسائل و بدعت‌ها در عقاید فرق مختلف خوارج در مورد زنان، از جمله جواز و تحریم حکم سنگسار و ازدواج و عدم زناشویی با کافر به ویژه در فرقه شبیبیه، مبهم باقی مانده و تنها درک و شناخت اندکی از آن وجود دارد. بنابراین، مقاله حاضر به این پرسش می‌پردازد که دیدگاه خوارج به ویژه شبیبیه درباره مسائل مختلف زنان چیست؟(سؤال) به نظر می‌رسد خوارج مانند سایر مسائل دینی، دچار بدعت‌های فراوانی در مورد زنان شده‌اند.(فرضیه) مقاله می‌کوشد با عرضه دیدگاه‌های خوارج درباره زنان، شناخت عمیق‌تری از آنان در تاریخ اسلام پدید آورد.(هدف) نیل به این هدف، به شیوه تاریخی ـ تحلیلی دنبال شده است.(روش) حضور زنان در امور اجتماعی، حق زنان به امامت قوم و شرط هجرت در ازدواج با زنان، از جمله نتایج مقاله است.(یافته)  

دغدغه‌های شیخ فضل‌الله‌نوری در مخالفت با انقلاب مشروطه

سیدمحسن آل‌غفور

وحید عضدی

بشری نوروزی

چکیده: انقلاب مشروطه، نهضتی بزرگ در تاریخ معاصر ایران است. با این وصف، بررسی رابطه آن با علمای دینی، هم‌چنان نیازمند پژوهش‌های جدی‌تر و جدیدتری است؛ موضوعی که درباره آن، اغلب با نوشته‌های ژورنالیستی مواجهیم. از این‌رو، هنوز دلایل ضدیت یکی از مدافعان اولیه آن یعنی آیت‌الله شیخ فضل‌الله نوری، جای تبیین‌های تازه را باقی گذاشته است. بنابراین، با این پرسش روبه‌رو هستیم که چرا شیخ در ابتدا با مشروطه‌خواهان همراه بود اما بعد به مخالفت با آن‌ها پرداخت؟(سؤال) یا توجه به اجتهاد شیخ، موافقت نخستین و مخالفت واپسین وی با مشروطه، مسأله شریعت بوده است.(فرضیه) حمایت از محمدعلی شاه و نیز بی‌اعتنایی به مراجع تقلید ایرانی در نجف، از اتهامات شیخ است. این مقاله رفع این ابهامات و نظایر آن را دنبال می‌کند.(هدف) دست‌رسی به این هدف، با بررسی توصیفی ـ تحلیلی منابع اولیه دوران مشروطه صورت گرفته است.(روش) آغازگری مشروطه در شکل‌گیری در جریان متمایل به غرب و اسلام و تأثیر پیروزی نهایی اندیشه اسلامی شیخ بر پیروزی انقلاب اسلامی، علی‌رغم شکست اولیه، از دستاوردهای این مقاله است.(یافته)

برای دسترسی به شماره های گذشته این نشریه اینجا کلیک کنید.

شایان ذکر است،‌‌ نوزدهمین شماره دوفصلنامه علمی ـ ترویجی سخن تاریخ سال هشتم ویژه بهار و تابستان 1393، به صاحب‌امتیازی جامعةالمصطفی (صلی الله علیه و آله و سلم)‌العالمیة (مجتمع آموزش عالی امام خمینی رحمةالله‌علیه) و مدیرمسؤولی نعمت‌الله‌ صفری فروشانی در 137 صفحه با شمارگان 1200 نسخه به جامعه علمی کشور عرضه شده است./992/ن601/ق